محمد بن نجیب بکران خراسانی

«کتاب سبک حجم گرانقدر جهان نامه ساخته ی محمدبن نجیب بکران [خراسانی] که به سال 605 هجری به نام سلطان علاء الدین خوارزمشاه پرداخته گردیده، از آثاری است که تا یک قرن پیش، از دسترس فارسی زبانان بدور بود، و بعد از آن هم که نسخه ی خطی نفیس آن شناخته شد و جسته گریخته اطلاعاتی درباره ی آن به زبان های اروپایی انتشار یافت، فقط معدودی از خاصان محققان که با نسخه های خطی سر و کار دارند با نام و نشان آن آشنایی داشتند». (جهان نامه، ص چهار)

جهان نامه

دکتر محمد امین ریاحی که «جهان نامه» را درفروردین ماه سال 1342 توسط انتشارات کتابخانه ی ابن سینا منتشر کرده است می نویسد: «آقای  یو.ا. بورشچفکی – خاورشناس گرامی روسی- دوسال پیش ازاین[1339 یا 1340ش] با چاپ عکسی از نسخه ی مضبوط در روسیه [مسکو] آن را از گزند نابودی وا رهانید و در دسترس جویندگان نهاد. و با افزودن یک مقدمه جامع به زبان روسی و تصحیحات و فهرست های ضمیمه بسیاری از گره های آن را گشود و دشواری ها را آسان کرد و زیب و زیوری شایان بدان بست».(همان، ص چهار) «نسخه ی اصل ... شامل 280 ورق 23 سطری به خط مسعود بن مسعود کرمانی که به سال 633 یعنی فقط 58 سال بعد از تالیف کتاب استنساخ گردیده ....» (همان، ص هفت)

ارزش جهان نامه

دکتر ریاحی ارزش این کتاب را در موارد زیر می داند(همان، ص چهار و پنج):

• «از نظر زبان فارسی، به عنوان یک متن کهن باز مانده از آغاز قرن هفتم»
• ارزشمندی «از رهگذر جغرافیای تاریخی [که موضوع اصلی کتاب است] و اشتمال بر نوادر اطلاعات از اجتماع هشتصد سال پیش ایران»
• در این کتاب «اشاراتی به آثار تاریخی و نحوه ی داوری مردم درباره ی آنها» نیز وجود دارد
• «اطلاعاتی از جامعه آن روز ایران و اقوام مجاور» ارایه می دهد
• «اطلاعاتی از بهره برداری مردم آن روزگار از منابع زیرزمینی خاصه زغال سنگ و نفت و قضاوتی آمیخته با تعجب که در این مسایل داشتند، و این همه و عوامل دیگری از قبیل آتشفشان ها را جزو عجایب می شمردند و ...
• «داوری نویسنده در زمینه ی خلق و خوی مردم شهر ها اگر هم از احساسات شخصی او مایه گرفته باشد نکاتی نغز و دلاویز است»
• «ارجمند ترین مطالب جهان نامه آنجاست که مؤلف مواد لازم را از سر زبان ها گرفته و هر نکته را با  کلمه ی «گوید» بیان کرده است. این شیوه شاید گاهی به ظاهر از ارزش تحقیقی کتاب بکاهد اما در عوض آن را گنجینه ای از روایات شفاهی قرار می دهد و به عنوان اطلاعاتی ناگفته و نانوشته و از نظر آگاهی بر افکار و معتقدات عامه ی مردم آن روزگار بسیار ارجدار است»
• «از نظر اشتمال بر مفردات لغات فارسی ... نام های مترادف شهرها و اختلاف زبان کتابت و  محاوره ...»

نیشابور در جهان نامه

در جای جای کتاب جهان نامه اطلاعاتی نیز درباره ی نیشابور آن روزگار (نیمه ی قرن هفتم هجری) وجود دارد:

مسافت با برخی از شهر ها

«...از ری تا نشابور صد و سی و نه فرسنگ است، ... از بغداد تا نشابور سیصد و چهار فرسنگ است،  ... از نشابور تا هرات هشتاد فرسنگ است، ... از شیراز تا نشابور دویست و بیست فرسنگ است، ....» (فصل پنجم: در پدید کردن بعضی از مسافت ها، ص15 و 16)

نام شهر

«ابرشهر، نشابور را گویند.» (فصل دوازدهم: در نام بعضی شهرها، ص68)

خلق و خوی مردم

«... اهل خراسان –هر شهری را- به چیزی نسبت کنند: ... اهل نشابور را بکبائر گفتن، ....» (فصل پانزدهم: در خواص بعضی مواضع، ص76)

خاص بودن

«... به شهر نشابور و حوالی او خون سوخته بسیار باشد که انگشتان پای بیفتد یا پای.» (فصل پانزدهم: در خواص بعضی مواضع، ص77)

کان اصلی پیروزه

«پیروزه- کان اصلی او در نشابور ست در کوه ها ی بشان و اردلان. و آن کان را بواسحاقی خوانند. و مگر اول کسی که آن کان پیدید آورده است بو اسحاق نام بوده است و این پیروزه را نیز بو اسحاقی خوانند چنانکه کان را. و پیروزه ی این کان بهتر و نیکوتر و پایدارتر از پیروزه های دیگر بود.» (فصل هفدهم: در معادن جواهر و غیر آن، ص95)

سخن از پیروزه ی نیشابور به میان آمد بد نیست بازگشتی کنیم به مقدمه ی دکتر ریاحی بر جهان نامه، در آنجا که نگاشته است:

«پیروزه ی بو اسحاقی، نام مرغوب ترین نوع فیروزه ی نیشابور که در این بیت حافظ:

راستی خـــاتم پیــــروزه ی بواسحـــاقی

خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود

آمده و در فرهنگ ها ذکر گردیده، مورد تردید بود. و بعضی از فضلا معتقد بودند که این لغت مبنایی ندارد و مأخوذ از همان بیت حافظ و ناشی از این است که فرهنگ نویسان، مراد شاعر را در اشاره به ممدوح خود – شیخ ابو اسحاق اینجو ، پادشاه فارس- درنیافته اند.

شرح پیروزه ی بواسحاقی در این کتاب که 152 سال پیش از کشته شدن ممدوح حافظ بدست امیر مبارزالدین محمد مظفری تالیف گردیده (و با قرب احتمالات مؤلف خود از اهل نیشابور بوده)، این تردید را برطرف می کند و لطف سخن حافظ و ارزش ایهام بیت او را نمایان تر می گرداند». (جهان نامه، ص شش)

بازانتشار جهان نامه

کتاب «جهان نامه» که توسط محمد بن نجیب بکران در بیست فصل نگاشته شده، در سال 1341 به دست دکتر محمد امین ریاحی تصحیح و در 139 صفحه بوسیله کتابخانه ی ابن سینا منتشر شد، دیگر بار در سال 1381 به کوشش جواد صفی نژاد به سفارش سازمان ملی جوانان، باز نویسی و توسط انتشارات اهل قلم در 161 صفحه، در اختیار علاقمندان و پژوهشگران قرار گرفته است.