«حاجی بکتاش ولی» ) Ḥājī Baktāš Wālī]در انگلیسی= Hajji Bektash Wali)، (در زبان ترکی استانبولی= Hacı Bektaş Veli) [، فیلسوفی انسان گرا و عارفی مسلمان، از خراسان، که تقریبا در سال های 1209-1271 در آناتولی (ترکیه‌ی کنونی) زندگی می کرده است. طریقت علوى (غلات شیعه) «بکتاشیه» منتسب به وى بوده و در اطراف شخصیت وى تشکل پیدا کرده است.

خاستگاه

حاجی بکتاش اصالتا اهل نیشابور (ایران) است. او یکی از پیروان فرقه‌ی صوفیه یساوی [Yasawi] بود که در آسیای مرکزی و در بین قبیله‌های ترک فعالیت زیادی داشت. او توسط  مراد این فرقه (شیخ احمد یساوی) به آناتولی اعزام شد. حاجی بکتاش تا پایان زندگیش در آنجا ماند و علت این ماندگاری شاید حمله‌ی مغول‌ها به سرزمین مادریش باشد. در همین اوان، وی با آموزش تعالیم خود موجب گسترش مکتب صوفیگری خود در این منطقه شد.

گسترش فرقه‌ی بکتاشیزم

این فرقه به سرعت در دوره‌ی عثمانی از آناتولی به بالکان – جایی که رهبران این فرقه (ددها یا باباها [dedes or babas] ) عده‌ی زیادی را به دین اسلام گرایش دادند.  فرقه‌ی بکتاشی در میان مردم آلبانی بسیار محبوب باقی ماند و امروزه دسته‌های کوچکی از این فرقه در سراسر مقدونیه، کزووو، و آلبانی یافت می‌شود. در دوره‌ی عثمانی دسته‌های کوچک این فرقه در عراق و مصر امروزی شکل گرفتند اما هیچ یک از این دسته‌ها پایدار نماند.

زیر شاخه‌های علویزم

فرقه‌ی بکتاشی بیشتر در میان عوام و دسته های کوچک مردم، محبوب بود در صورتی که  مولوی گرایان، نقشبندیه و خلوتیه بیشتر طرفدارانی متعصب، خاص از میان نظریه پردازان و مقامات دولتی داشتند.  تقریبا در دوره ی عثمانی بود که مسلمانان علوی  بسیاری در ترکیه خیل مریدان حاجی بکتاش پیوستند؛ و این خود سر منشاء حرکتی شد  که گرایش بین علویه و ایدئولوژی اهل سنت را در دوره ی عثمانیان پایه گذاری کرد.

انتقال از ترکیه به آلبانی

فرقه‌ی صوفی بکتاشی به عنوان فرقه‌ی رسمی سربازان جان‌نثار پادشاه (دوره‌ی عثمانی) نیز به حساب می‌آمد می‌ممدو  هنگامی که گروه‌های جان‌نثار در سال 1826 توسط سلطان محمود دوم برچیده شدند این رخداد فرقه ی بکتاشیه را نیز متاثر ساخت. باباهای‌(مرشدان) این فرقه (خانقاه)ها و درویشانش محدود به شهرک‌ها و دهکده‌های سنی‌نشین شدند. و خانقاه‌های آنها یا بسته شدند و یا تحت زعامت فرقه‌های صوفی سنی درآمدند (بیشتر نقش بندیه برای مثال خانقاه غزتپه در استانبول در این دوران به زعومت نقشبندیه درآمد.)

خانقاه اصلی بکتاشیان در شهرک حاجی بکتاش در آناتولی مرکزی است. امروزه این خانقاه به یک موزه تبدیل شده است و مورد بازدید مسلمانان علوی و سنی قرار دارد. در این مکان در اگوست هر سال گردهم‎آیی‎هایی بزرگ و باشکوه برگزار می‌شود. و همچنین خانقاه‌های غزتپه و شاهکلو در استانبول به عنوان محلی برای ملاقات علویان و نه بکتاشیان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

آرامگاه حاجی بکتاش ولی نیشابوری

در آناتولی (ترکیه‌‌ی کنونی) ناحیه‌ای است که در زمان‌های قدیم به نام کاپادوکیا [CAPPADOCIA] شناخته می‌شد، این ناحیه استان‌های آکسارای، نوشهیر، نیغده، قیصری، و کرشهیر کشور ترکیه را دربر می‌گیرد. کاپادوکیا به دلیل موقعیتش یکی از مناطق بسیار مهم و استراتژیک بوده است. مسیرهای تجاری مهم شامل جاده معروف ابریشم از شرق و غرب و شمال و جنوب آن عبور می‌کردند. این منطقه به دلیل این ترافیک سنگین، شبکه‌ای پیچیده ازعوامل موثر تاریخی و فرهنگی بوده است. کاپادوکیا محل برخورد اعتقادات و فلسفه های متفاوت بود که یکدیگر را تحت تاثیر قرار می داد. در قرن چهاردهم، عارف مسلمان، حاجی بکتاش ولی، در نوشهیر [Nevşehir] ساکن شد که امروزه حاجی بکتاش نامیده می‌شود. مجتمع حاجی‌بکتاش، در 45 کیلومتری نوشهیر،  قرار دارد، این مجتمع قرن چهاردهمی شامل یک آرامگاه و یک مسجد، خانه‌ی مهمان، آشپزخانه، درخت آرزو و محلی برای زاهدان می‌باشد. در روزهای 16 تا 18 آگوست هر سال، فعالیت‌های بزرگداشت حاجی بکتاشی ولی انجام می شود و جمعیت عظیمی از پیروان و همچنین بازدیدکنندگان را به خود جلب می‌کند.

سماع حاجی بکتاشی‌ها

هر سال روزهای 16، 17، 18 آگوست، هزاران نفر از مردم ترکیه، بلغارستان، آلبانی و کشورهای بالکان در منطقه‌ی حاجی بکتاش به برگزاری مراسم‌های آئینی و رقص و سماع می‌پردازند.

مجتمع درگاه حاجی بکتاش

مجتمع درگاه حاجی بکتاش (خانه‌ی پیر) در سال 1964 گشایش یافت. این مجتمع که به شکل موزه نگهداری می‌شود، از سه حیاط تشکیل یافته است:

• در حیاط اول چشمه‌ای که به سبک چشمه‌های عثمانی ساخته شده است دیده می‌شود.
• در حیاط دوم حوض مربّع شکلی وجود دارد که در سمت راستش مجسمه شیری به چشم می‌‌خورد. در شرق این حیاط، اتاق‎هایی تعبیه شده که نانوائی و مطبخ درگاه می‌‌باشند. در مطبخ، آلات آشپزخانه و دیگ سیاه (که از سوی بکتاشیان مقدس شمرده می‌‌شد) جای دارد. در بخش غرب حیاط دوم، اتاق‌هایی وجود دارد که به آنها «خانه میدان» گفته می‌شود. در ورودی این میدان که روزگاری آئین جم در آن انجام می‌‌گرفت «سنگ میدان» به چشم می‌‌خورد. در اتاق میدان، اجاق، پوست‌ها و تخت چراغ را می‌توان مشاهده کرد. امروز در طبقات بالای خانه میدان، کتابخانه‌ی موزه قرار دارد.
• در قسمت راست حیاط سوم مزار دده‌بابا، بالیم‌سلطان و در مقابل آنها مزار حاجی‌بکتاش ولی واقع شده است.

نمایی از مجتمع  و موزه‌ی حاجی بکتاش نیشابوری

موزه‎ی باستانشناسی و مردمشناسی حاجی بکتاش

این موزه یکی دیگر از نهادهایی است که به نام حاجی بکتاش در نوشهیر شکل گرفته است. ساختمان این موزه که در سال 1975 شروع شده بود در سال 1988 به پایان رسید. موزه باستان شناسی و مردم شناسی حاجی بکتاش، دارای سه سالن، دو انبار، یک آزمایشگاه، و یک کتابخانه است. در سالن شماره یک آثاری از عصر برنز و در سالن شماره دو آثاری از عهد یونان باستان جای گرفته است. در بخش مردم شناسی موزه، نمونه هایی از البسه، زینت آلات، آئینه ها، شمشیرها، فرشها و گلیم ها دیده می شود.

فهرست منابع:

• "Hajji Bektash Wali", Wikipedia (the free encyclopedia) website
• شهبازی، عبدالله .«یهودیان مخفی و طریقت بکتاشی»، 
• «سفری به درون تمدن های آناتولی؛ توریسم اعتقادی»، وب‎گاه رایزنی فرهنگی و توریستی سفارت ترکیه در ایران
• «موزه‌های ترکیه: موزه درگاه حاجی بکتاش»، وب‌گاه Torkiye.com
• «کاپادوکیا»، وب‎گاه GO TO TURKEY