جنبه هاي رازآميز ادبيات شفاهي

بي شك پرداختن به جنبه هاي راز آميز ادبيات شفاهي بسيار دلنشين و رؤيايي است و ضمن حفظ ميراث غني و گرانسنگ پيشينيان ارمغاني است ويژه براي نسل پوياي امروز و مرده ريگي براي آيندگان ....

ضرب المثل

«ضرب المثل های هر قوم و ملت، نماینده ی  قریحه و استعداد و فرهنگ آن مردم می باشد، که با مراجعه به زبان، داستان ها، قصه ها، لالایی ها و از جمله ضرب المثل ها  می توان به بسیاری از مسائل زندگی بشر، اندیشه ها  و آداب و رسوم، اعتقادات مردم گذشته پی برد و در واقع می توان گفت امثال به نوعی بیان ناخودآگاه  بشر در طول زمان های مختلف می باشد». (نيوشه، ص 2)

در فرهنگ هاي فارسي اين مفاهيم، براي مثل، آورده شده است:همتا، مانند، قصه ي مشهور، افسانه، نمونه ي بارز، نمونه ي اعلي، وصف حال، دليل، مقوله، نمونه، عبرت، پند و اندرز.

و برخي مثل را به شكل هاي زير تعريف كرده اند:

كتاب زيب سخن: «مثل سخني فصيح است كه بر گوش شنونده گران نباشد و موجب ملامت طبع نگردد و از معايب خاص، عاري باشد و به كار بردن رموز آن موجب رواني و دلنشيني سخن گردد».

لرد راسل انگليسي: «مثل زاده ي فكر يك جمع و نادره گويي يك فرد است».

آبه دسان پير، نويسنده ي فرانسوي: «مثل آوازي است كه از تجربه منعكس شده و به عبارت كوتاهتر مثل صداي ردالصوت تجربه است».

جرجي زيدان در تاريخ ادب الغه: «امثال مواعظ بالغه اي هستند كه در نتيجه ي تجربه هاي طولاني و از فكرهاي متين پيدا مي شود».

سينسيوس اريستاتل يوناني: «مثل اثري از بناي درهم شكسته و فرو ريخته ي فلسفه ي قديم است كه از ميان ويرانه هاي بي حد و شمار آن بنا نمودار است و به سبب اختصار لفظ و روشني معني و آساني تلفظ باقي و پايدار مانده و از خاطره ها نرفته است».

سروانتس، شاعر اسپانيايي: «مثل، جمله ي كوتاهي است كه از تجربه ي دراز تولد يافته است».

احمد بهمنيار: «مثل، جمله اي است مختصر، مشتمل بر تشبيه يا مضمون حكيمانه كه به واسطه ي رواني الفاظ، روشني معني و لطافت تركيب بين عامه مشهور شده و آن را بدون تغيير يا با تغيير جزئي در محاورت خود بكار برند».

تدوين ادبيات شفاهي و جلوگيري از زوال آثار و انديشه ها و ادبيات عامه

با توجه به روند افزايش علاقمندي عوام به زبان معيار و بي توجهي مردم به گويش هاي محلي، اصطلاحاتف كنايات بالاخص ضرب المثل ها و گسترش قشر تحصيل كرده در جامعه و نيز عواملي از قبيل شهر نشيني، پيشرفت فرهنگ و تمدن، باعث از بين رفتن و كور رنگ شدن فرهنگ عامه شده است. تداوم اين تغييرات، گوياي اين واقعيت است كه حداكثر تا دو نسل ديگر نشاني از گويش ها، مثل ها و واژه هاي اصيل زبان باقي نخواهد ماند. مطالب و موضوعاتي از اين قبيل، مانند عادات، آداب، مشاهدات، خرافات، ترانه ها و لالايي ها همهي اين ها بايد از ادوار قديم تدوين شود تا هم در آينده، پژوهشگران بتوانند از اين طريق به اطلاعات مورد علاقه ي خود دست يابند و هم چنين بدين وسيله بتوان از زوال و فناي آثار و انديشه ها و ادبيات عامه جلوگيري كرد. از اين رو حفظ امثال و احكام زبان كه در حكم مرواريد هاي درخشان ادبيات شفاهي ملت هاست، لازم و ضروري مي نمايد. (نيوشه، ص6)

نيشابور: منبع عظيم داستان ها و پندهاي شيرين فارسي

 نیشابور که از دیرباز یکی از بزرگترین کانون های  فعالیت های ادبی زبان و ادب فارسی در خراسان بزرگ بوده است، امروزه گویش این خطه سرشار از واژه های اصیل و منبعی عظیم از داستان ها و پندهای شیرین فارسی می باشد که متاسفانه روز به روز در معرض زوال و نابودی قرار گرفته اند.

نيوشه: فرهنگواره ي ضرب المثل هاي نيشابوري

كتاب «نيوشه:فرهنگوارهي ضرب المثل هاي نيشابوري» تاليف محمد صادقي –كارشناس ارشد زبان و ادبيات فارسي- كوششي است براي پاس داشت مثل هاي ديار نيشابور، مي توان گفت كه كتاب حاضر در نوع خود بي نظير است و تا كنون در حوزه ي ثبت ضرب المثل هاي نيشابوري، چنين كاري انجام نشده است.

مشخصات كتاب نيوشه

عنوان:

نيوشه(فرهنگواره ي ضرب المثل هاي نيشابوري)

عنوان به انگليسي:

Niyoushe: A Dictionary of Neishaburi [Neyshaburi] Proverbs

مؤلف: محمد صادقي

ويراستار: عباس كرخي

سال انتشار: 1384

محل انتشار: نيشابور

ناشر: انتشارات شهر فيروزه و اتشارات نواي غزال

نوبت چاپ: اول

تعداد صفحات: 216

شابك: 8-5-94453-964

ثبت كتابخانه ملي: 26323-84م

 محمد صادقي درباره ي نيوشه چنين مي گويد: اغلب ضرب المثل ها ي ثبت شده در اين كتاب در کتب مرجع ذکر نشده اند و تا این زمان شفاهاً به حیات خود ادامه داده اند و در حد امکان سعی شده است از شواهد شعری برای توضیح امثال استفاده کنیم تا قدمت  و اصالت آن بر خوانندگان روشن شود. (نیوشه، ص2)

در صفحه ي هفت نيوشه آمده است: «امثال نه تنها، حکایات و افسانه ها را ضبط می کنند بلکه مانند اشعار عهده دار ضبط بعضی از لغات اصیل زبان نیز می باشند، به ویژه در گویش نیشابوری که واژه های فراوانی را تا کنون در خود نگه داشته است که درست به همان سبک و سیاق تلفظ پهوی قدیم یا پارسی میانه می باشد. امثال نیز بسیاری از الفاظ و لغات فارسی الاصل را به معانی که برای آن وضع شده اند، نگاه داشته و نمی گذارد معانی آنها فراموش گردد و یا خود آنها در ردیف الفاظ متروکه درآیند و همچنین اغلب کنایات و اصطلاحات فارسی قدیم، هر کدام در ضمن مثل سائر محفوظ مانده است».

صادقي به سه دليل مجموعه مثل هاي گردآوري شده را منسوب به ديار نيشابور مي داند:

v      اول اينكه اين امثال با بسامد بالايي در اين مرزو بوم رايج هستند.

v   دليل دوم وجود لغات اصيل فارسي دري در گويش نيشابور مي باشد، كه ضرب المثل ها موجب حفظ و نگهداري آنا شده اند و با همان تلفظ زبان پهلوي به حيات خود ادامه مي دهند. مانند اين واژه ها: پنبه، كوشتن، زنبور، خور (خواهر) و بسايري از لغات هستند كه در فرهنگ هاي خيلي قديمي ثبت شده اند و امروز در زبان معيار منسوخ هستند؛ اما هنوز دز گويش نيشابوري حيات دارند، مانند بسارد (زمين شخم زده)، كيوني (بانوي خدمت كار)، خدي (همراه)، داشگر (كوزه گر)، زاج (زن زايا)، ترابيدن و ...، و همچنين پسوند هايي از قبيل ـوك[1] كه در زبان معيار اصلا كاربرد ندارد؛ اما هنوز در گويش هاي محلي –آن هم بخاطر وجود امثال- زنده مانده اند.

v   مهمترين دليل ما به نيشابوري بودن اين امثال وجود قرينه و سجع كلامي مي باشد كه در آخر قراين اين عبارت ها آمده و واژه هاي سجع از لغات اصيل نيشابوري مي باشند؛ چنانچه به جاي اين واژه ها از لغات زبان معيار استفاده شود، آهنگ و سجع ان از بين خواهد رفت و زيبايي خود را از دست مي دهند. مثال:

o         افتاو ورزردي، كيوني وجيرقي (aftaw vazardi, keyvani vajirqi)[2]

(آفتاب به زردي زد، خدمتكار از خواب بيدار شد)

o         از هر علفي، يك گلفي (az har alafi, yag k'lafi)

(از هر علفي، يك لقمه اي)

o        حرف بزو چاقت كنه، نه كي زاغت كنه (harfi bezo, chaght k'na, ne ki zaq't k'na)

(حرفي بزن كه چاقت كنه، نه كا زاغت كند)

• همسر گزيني؛ پدر و مادر براي پسر خود دختري را انتخاب مي كنند و به پسر خود معرفي مي نمايند كه اغلب بدون مخالفت پسر وارد مرحله ي خواستگاري مي شوند. امروزه انتخاب پسر و دختر نيز از اركان همسر گزيني است.
• خواستگاري؛ مادر با مشورت پدر به خواستگاري دختر مي رود و چنانچه رضايت خانواده ي دختر را جلب كنند، پدر و مادر پسر با نزديكان و اقوام به خواستگاري مي روند و به همراه خويش روسري، مقداري قند و انگشتر مي برند.
• نامزدي؛ در مدت نامزدي، خانواده ي پسر در روزهاي عيد مقداري گوشت، برنج و پارچه براي خانواده دختر مي فرستند و خانواده ي دختر آنها را دعوت مي كنند در اين مدت دختر و پسر همديگر را ملاقات مي كنند.
• عقد كنان؛ روز عقد كنان، خانواده ي پسر، وسايل خوراكي و مقداري لباس براي خانواده ي عروس مي فرستند و پدر پسر، حمامي و زن حمامي را براي دعوت مردان و زنان نزد خانواده عروس براي دعوت به صرف شام يا ناهار مي فرستند و دعوت شدگان مقداري قند يا شيريني به حمامي و زن او مي دهند و بعد از صرف غذا، ملا يا آخوند دختر را عقد مي نمايد. مهريه ي دختر، آب، زمين و گوسفند است.
• عروسي؛ عروسي معمولا دو شبانه روز به طول مي انجامد. روز اول پدر داماد و اقوام و فاميل را به خانه ي خويش دعوت مي نمايد و داماد نيز بر تختي كنار مجلس مي نشيند و هر يك از مدعوين پول يا گوسفند به داماد هديه مي كند. روز بعد زن سلماني سر و صورت عروس را آرايش مي نمايد. لباس هاي داماد رااز خانه ي عروس و لباسهاي عروس را از خانه ي داماد با ساز و دهل به حمام مي برند و آنها را با لباس هاي نو به خانه بر مي گردانند.
• عروس بردن؛ هنگام عروس كشاني، يكي از زنان فاميل داماد وسيله اي را از خانواده ي عروس كه به آن «عقل عروس» مي گويند برمي دارد و در خانه ي داماد آنرا به عروس مي دهد. عروس را بر اسبي سوار مي كنند و افسار اسب را دايي يا پسر عمو يا برادر عروس مي كشد و تا خانه ي داماد او را همراهي مي كند. چند زن نيز با عروس به خانه ي داماد ميروند و يك الي دو شب آنجا مي مانند. عروس را با ساز و دهل به خانه ي داماد مي برند. جلو خانه ي داماد عروس پاانداز طلب مي كند و تا پاانداز به او ندهند وارد خانه نمي شود. مادر يا پدر يا برادر داماد، گوسفند يا هديه اي ديگر به عروس مي دهد تا وارد شود. رنگ لباس عروس سفيد و محل حجله گاه، خانه ي داماد است. مادر عروس يك روز بعد از عروسي به افرادي كه به داماد هدايايي دادند يك دستمال و مقداري شيريني مي دهد. پدر عروس بعد از سه روز از عروسي يكي از فاميل يا برادر عروس را به خانه داماد مي فرستد و عروس و داماد را به خانه ي خود دعوت مي كند و گوسفند يا قطعه زميني را به آنها هديه مي دهد.

شب يلدا

در اين شب مردم معمولا به خانه ي بزرگترها مي روند و تا نيمه ي شب مي نشينند. ميزبان گوسفندي را ذبح نموده و از ميهمانان پذيرايي مي نمايد. مردم در حد امكان در شب يلدا هندوانه مي خورند و معتقدند كه هر كس در اين شب هندوانه بخورد تابستان، زياد تشنه نمي شود.

مراسم ماه محرم و صفر

در روز عاشورا مردم در قالب هئيت هاي عزاداري ضمن انجام مراسم ويژه به تهيه و پخت غذا كه اغلب حليم است مبادرت مي ورزند. در اين روز علم ها را از مساجد بيرون مي آورند. در روستاهاي اسحاق آباد و كليدر، بار و بسياري از نقاط ديگر نيشابور، نمايش شبيه خواني برگزار مي شود. در اين نمايش مذهبي گروههاي شبيه خوان با حركات و خواندن ابيات مناسب، نوحه خواني مي كنند و ماجراي ظهر عاشورا را عينا بازسازي مي كنند. در روستاها، در بدو ورود هيئت هاي عزاداري به مدخل روستا، عده اي از عزاداران علم به دست در حالي كه علم ويژه ي عزاداري، پيشاپيش آنها برده مي شود به پيشواز آنان مي آيند و به اصطلاح به هم سلام مي گويند و آنها را به ميدان اصلي ده راهنمايي مي كنند. پس از گرد آمدن همه ي گروهها در ميدان اصلي نخل را بر مي دارند و دسته جمعي به سوي امامزاده ي روستا روانه مي شوند. پس از مراجعت از مزار، گروهها بر حسب روستا، دسته دسته به صرف ناهار فراخوانده مي شوند. مخارج تهيه ي حليم نيز توسط افراد خيّر تامين مي شود. در شهر نيشابور دسته هاي گوناگون عزادار در قالب هيئت هاي مختلف و گاهي با حركت دادن علمات از گوشه و كنار شهر به خيابان اصلي آمده و در طول آن به حركت و عزاداري مي پردازند. در اين مراسم كه معمولا در مسجد جامع به پايان مي يابد اشعاري درباره ي مظلوميت امام حسين(ع) و يارانش خوانده مي شود. در روز اربعين حسيني نيز مراسم عزاداري و روضه خواني در داخل مساجد و منازل برپا مي شود. عده اي از زنان صبح اربعين شله زرد را كه از شب قبل آماده كرده اند بين همسايه ها و آشنايان تقسيم مي كنند. مراسم عزاداري در مساجد، حسينيه ها ومنازل در روزهاي وفات حضرت پيامبر(ص) وفات حضرت فاطمه(س)، شهادت حضرت علي ضمن اجراي مراسم احياي نوزدهم و بيست و يكم و بيست و سوم ماه مبارك رمضان و ساير روزهاي وفات يا شهادت ساير امامان معصوم(ع) و بزرگان دين با احترام خاصي برگزار مي گردد.

تمناي باران و مراسم چوله قزك

با توجه به اين كه كشاورزي و دامداري در اغلب نقاط نيشابور اساس زندگي معيشتي مردم را تشكيل مي دهد و آب، به عنوان محور توليد در اين مناطق نقش حياتي دارد، در موارد كمبود آب و نزولات جوي جهت نزول باران در برخي نقاط شهرستان مردم دعا نوشته و به شاخه هاي درختان مي بندند و يا زنان آش بي بي فاطمه مي پزند و بين همسايه ها پخش مي كنند و در برخي مناطق نيز مردم سه روز متوالي روزه مي گيرند و در آخرين روز به صحرايي مي روند و از خدا دسته جمعي طلب باران مي كنند. در مراسم چوله قزك نيز گروهي از كودكان در روستا، مترسكي مي سازند و به آن پارچه هايي الوان و لباسهايي بلند مي پوشانند و در كوچه هاي ده راه مي افتند و مي خوانند؛

چوله قزك باران كن

بارون بي پايـان كن

گندم به زير خـــاكه

از تشنگي هــلاكه

بزغاله شير ميــــه

چپو پنير ميـــــــــه

سپس به درب منازل مي روند و اهل خانه مقداري شيريني و يا پول به آنها مي دهند و گاهي مقداري آب هم روي بچه ها مي پاشند.

مراسم فوت

 نزديكان متوفي اغلب به وسيله ي گفتن اذان و لا اله الا الله، همسايگان را جهت تشييع جنازه دعوت مي نمايند. قبل از دفن ميت، او را رو به قبله مي خوابانند و به آرامي چشم هاي وي را مي بندند، دست ها را به پهلو مي خوابانند و دو شصت انگشت پا را به وسيله ي تكه اي پارچه به هم مي بندند. بهتر اين است هر چه سريع تر قرآن خوان شروع به تلاوت قرآن كند و در ميان آن از بقيه بخواهد صلوات بفرستنند و براي ميت فاتحه بخوانند. در اغلب نقاط شهري و روستايي، مرده ها را در غســـال �