فریدالدین محمد عطار نیشابوری:

فرید الدين محمد عطار، متولد كدكن نيشابور است و مدفون در همانجا. تاريخ تولد و وفاتش در هاله‌ی مبهمي از قصه‌ها و افسانه‌ها پيچيده شده است. زندگي او را در طول قرن ششم رقم زده‏اند و تاريخ وفاتش را با حمله مغولان به نيشابور يكي دانسته‏اند؛ و وفات نه، كه شهادتش را، كه به روايت تذكره‏ها به دست مغولان كشته شده است. او وارث گنجينه‌هاي شعر سنايي و مولاناست. قلمش را در هر دو عرصه‌ی نظم و نثر دوانده است و شيفتگي‌اش را به زندگي زهاد و عباد با آثار عرفانيش نمايانده است. در عرصه‌ی نثر تذكرة‏الاولياء را نوشت و دفتر زندگي صد عارف را با قلم شيرينش نگاشت. وي مجموعه- منظومه‏هايش را در دو مثلث شمرده است: مثلث اول، الهي‌نامه و اسرار‌نامه و مقامات طيور (منطق الطير) و مثلث دوم، مصيبت‌نامه، مختارنامه و ديوان [1]. ديوان عطار، شامل مجموعه غزليات، قصايد و ترجيعات اوست و مختارنامه، حاوي رباعيات وي مي‏باشد. به جز اسرارنامه، سه مثنوي الهي‌نامه، مصيبت‌نامه و منطق‌الطير داراي روايت داستاني واحدي است كه با مجموعه حكايات و تمثيل‌هاي فراوان آراسته شده است.

مروری بر آثار عطار نیشابور:

طرح كلي «الهي‌نامه» يا «خسرونامه»، عبارتست از مناظره خليفه‏اي با شش پسر خود، كه هر يك آرزو و خواهشي در دل دارد. پسر نخست طالب رسيدن به دختر شاه پريان است، دومي مي‏خواهد جادوگري بياموزد، سومين در جستجوي جام جم است. چهارمين، آرزو دارد چشمه آب حيات را بيابد. پنجمين انگشتر حضرت سليمان را مي‏جويد و ششمين در انديشه دست يافتن به علم كيمياست [2].

مشهورترين و عميق‌ترين مثنوي عطار «منطق‌الطير» اوست كه در آن ضمن ذكر اجتماع مرغان و سؤال و جوابي كه بين آنها و هدهد پيش مي‏آيد، عطار از مقامات تَبَتُّل [3] تا فنا و از سلوك و سير الي الله و از هفت وادي و به تعبير مولوي هفت شهر عشق سخن گفته است [4]. منطق‌الطير عطار يكي از برجسته‌ترين آثار عرفاني در ادبيات جهان است و شايد بعد از «مثنوي شريف» جلال الدين مولوي، هيچ اثري در ادبيات منظوم عرفاني در جهان اسلامي به پاي اين منظومه نرسد و آن توصيفي است از سفر مرغان به سوي سيمرغ و ماجراهايي كه در اين راه بر ايشان گذشته و دشواري‌هاي راه ايشان و انصراف بعضي از ايشان و هلاك شدن گروهي و سرانجام، رسيدن «سي مرغ» از آن جمع انبوه به زيارت «سيمرغ». در اين منظومه، لطيف‌ترين بيان ممكن از رابطه‌ی حق و خلق و دشواري‌هاي راه سلوك عرضه شده است [5].

«مصيبت‌نامه» هم از برجسته‌ترين آثار عطار است. شايد پس از منطق الطير، مهم‌ترين منظومه‌ی او باشد و به لحاظ پختگي فكر و تنوع انديشه‏ها در كمال اهميت است و ظاهراً به لحاظ تاريخي، آخرين منظومه‌ی عطار بشمار مي‏آيد [6]. اين منظومه، مفصل‌ترين منظومه‌ی عطار نيز هست. مصيبت‌نامه، داستان سيري است روحاني كه در آن از روح به سالك فكرت تعبير شده است. اين سالك به راهنمايي پير به سير آفاق و انفس مي‏پردازد و سلوك خود را از عالم غيب آغاز مي‏كند. نخست نزد جبرئيل مي‏رود. سپس نزد ملائكه مقرب و حَمَلة عرش و آسمان‌ها و عناصر اربعه و كوه و جماد و نبات و وحوش و طيور و جن و انس مي‏رود و ماجراي خود را بيان مي‏كند، اما هر بار نوميد به نزد پير باز مي‏گردد. پس از آن سالك فكرت سلوك خود را در مرتبه انبياء ادامه مي‏دهد و مشكل خويش را نزد حضرت آدم، نوح، ابراهيم، موسي، داود، عيسي و حضرت محمد (ص) مي‏برد. حضرت محمد (ص) اسرار فقر را به او مي‏آموزد و او را به طي مراحل سير انفس يعني پنج وادي حس، خيال، عقل، دل و جان دلالت مي‏كند. بدين ترتيب طي مراحل آفاقي و انفسي سالك فكرت به پايان مي‏رسد [7].

«اسرارنامه» كوتاهترين منظومه‌ی عطار است. مشتمل بر 98 حكايت كه در 22 مقاله بيان شده است.  در اين منظومه‌ی عطار، بر خلاف ساير مثنوي‌هايش، حكايت‌هاي كوتاه فرعي را در ضمن يك حكايت جامع نياورده بلكه آن‌ها را به صورت مقاله‌ها و خطابه‌هاي جداگانه تنظيم كرده است كه هر يك شامل حكايت‌ها و تمثيل‏هايي است و از اين نظر بي‌شباهت به «حديقة الحقيقه»‌ی سنايي و «مخزن الاسرار» نظامي نيست [8].

زن در آثار عطار نیشابور:

در اين‌جا مجالي فراهم آمده است تا به زن و جايگاه او در زمانه‌ی عطار بپردازيم و ببينيم ديدگاه اين شيخ روشنفكر قرن ششم در مورد زنان چه بوده است و در مجموعه‌ی آثارش به كدام دسته از زنان توجه بيشتري داشته و تعبير او از زن و هويت انساني و نقش او در جامعه چگونه بوده است.

«عطار به احتمال قوي، همسر و فرزنداني داشته، اما اسناد مستقيم زندگي او در اين باره اطلاع روشني به دست نمي‏دهد. [9]» بديهي است كه عطار با التفاتي كه به چهره‌هاي برتر زنان تاريخ ايران و اسلام و عرفان نشان مي‏دهد هويت انساني - اجتماعي زن را كاملاً پذيرفته است.

زنان آثار عطار، رسالت‌هاي چندگانه‏اي را ايفا مي‏كنند. زن در نقش همسر، زن در نقش مادر، زن مظهر عشق و دلدادگي، زن مظهر پارسايي و توكل، زن مظهر زهد و پرهيزكاري و زن مظهر خردمندی.

جدول زير نام چهره‌هاي شاخص زنان و شماره تعداد حكاياتي را كه نام آن‌ها در آن ذكر شده نشان مي‏دهد.

همان‌گونه كه ملاحظه مي‏كنيد حكايات مربوط به ليلي؛ 27 مورد، رابعه عدويه؛ 9 مورد، زليخا؛ 6 مورد، فاطمه(س)؛ 5 مورد، مريم و زبيده و حوا و ام هاني و زين‏العرب (رابعه قزداري) هم هر يك، يك يا دو حكايت را به خود اختصاص داده‏اند.

از تكرار فراوان نام ليلي و رابعه و زليخا معلوم مي‌شود كه دو دسته زنان عارف و عاشق مهم‏ترين گروه‌هاي زنان مورد نظر عطار هستند. ليلي و زليخا، دو سمبل اسطوره‏ای عشق و رابعه، چهره‌ی زاهدانه تقوي و پرهيزكاري.

يکى از سرآمدان شعر و ادب فارسي، عطار نيشابورى است. مورخان و محققان، نام او را «محمد» و لقبش را «فريد الدين» و کنيه‌اش را «ابوحامد» نوشته‌اند. در اشعارش بيشتر به «عطار» تخلص نموده و گاهى هم «فريد» را که بى‌گمان مخفف لقب اوست، براى تخلص شعرى خود برگزيده است. نام پدر عطار هم ابراهيم و کنيه او ابوبکر است و بعضى به اشتباه، جز اين نوشته اند. مادر او هم زنى اهل معنى و خلوت‌گزيده بوده است.

بنای آرامگاه عطار در نیشابور

زندگي و شرح احوالات شيخ نشابور

سال تولد شيخ را اکثر مورخان 512 يا 513 در «کدکن نيشابور» نگاشته‌اند، که به دلايلى نادرست است. زيرا اگر قتل او را در سال 618 و در قتل عام نيشابور به دست مغول درست بدانيم به ناچار بايد مدت عمر او را يکصد و شش سال پنداشت که اين نظر، با اشعار شيخ که عمر خود را از سى سالگى تا هفتاد و اند سالگى ذکر کرده، سازگار نيست. آخرين سالى را که عطار براى عمر خود ذکر کرده است، «هفتاد و اند» است؛

مرگ در آورد پيش، وادى صد ساله راه    عمر تو افکند شصت بر سر هفتاد واند

پس بنابراين شيخ بيش از هفتاد سال و کمتر از هشتاد سال عمر داشته است. و اگر بپذيريم عطار در سال 618 به دست مغولان به قتل رسيد، و در آن تاريخ نزديک به هشتاد سال سن داشته، پس فرض ولادت او در حدود سال 540 به واقع نزديکتر است.

شيخ عطار داروخانه اى داشته که در آن به کار طبابت مى پرداخته است؛

به داروخانه پانصد شخص بودند    که در هر روز نبضـم مى نمودند

و در همان ايام، شعر هم مى‌سرود و دو کتاب معروف «مصيبت نامه» و «الهى نامه» را در داروخانه آغاز کرد؛

مصيبت‌نامه کانــــدوه جهان است

الهــــى‌نامه کاســـرار عيان است

به داروخانه کــــــردم هــر دو آغاز

چه گويم زود رستم زان و اين، باز

ظاهرا اشتغال به کار طبابت و اداره کردن داروخانه‌اى پر رونق که هر روز پانصد شخص در آنجا نبض مى‌نمودند، عطار را از هر کس بى نياز مى‌کرد؛

بحمدالله کـــــه در دين بالغــــــــــم من

به دنيا از همــــه کس فارغـــــــــم من

هر آن چيزى که بايد بيش از آن هست

چرا يازم به ســــــوى اين و آن دست؟

و به همين سبب است که شيخ زبان به مدح شاهان نيالود و قدر و منزلت سخن را نکاست و لطافت شعر خود را به دون همتى تيره نساخت؛

لاجرم اکنــــون سخـــــــن با‌قيمت است

مدح منسوخ است و دقت حکمت است

دل ز منســـــوخ و زممدوحــــــــم گرفت

ظلمت ممـــــــــدوح در روحـــــــم گرفت

تا ابد ممــــدوح مـــن حکمت بس است

در سر جـــــان من اين همت بس است

مذهب عطار

چنانکه از ظاهر آثار عطار بر مى‌آيد، او بر مذهب اهل سنت بوده است. اظهار ارادت فراوانى که عطار نسبت به خلفاى سه‌گانه و شافعى و ابوحنيفه در مثنوى خسرونامه و کتاب تذکرة الاوليا دارد، به نحوى است که ترديد در مذهب او را از بين مى‌برد و جايى براى تاويل باقى نمى‌گذارد. با اين حال نسبت به خاندان اهل بيت خصوصا مولى‌الموحدين على بن ابى طالب(ع) اخلاص و ارادتى توام با صدق نيت و حسن اعتقاد دارد. عطار را بر هر مذهبى که بدانيم بايد او را مردى مخلص و مومن، خداشناس و خداترس، زاهد و عاشق و سالک و اصل دانست.

برگردان فرانسوی منطق الطیر عطار

آثار عطار          

فهرست دقيقى از آثار عطار در دست نيست. تعداد کتاب‌هايى را که به او نسبت داده‌اند، از صد جلد متجاوز است. خود او هم به اين نکته اشاره داد؛

ز هـــــر در گفتـــــم و بســــيـار گفتم

چـــــــــو زير چنگ شعــــرى زار گفتم

کسى کو چون منى را عيب جويست

همين گـــــــويد که او بسيار گويست

اما انتساب مجموعه اى صد جلدى به او هم چندان درست نمى نمايد. خود او در خسرو نامه از مصيبت نامه، الهى نامه، اسرار نامه، مختار نامه، مقامات طيور يا منطق الطير و خسرو نامه و جواهر نامه و شرح القلب ياد کرده است. و ضمنا به قصايد و غزليات و قطعات سروده شده‌ي خود هم اشاره دارد. بنابراين آثار مسلم عطار را مى توان اين قرار دانست:

1- مصيبت نامه، 2- الهى نامه، 3- اسرار نامه، 4- مختار‌نامه، 5- مقامات طيور، 6- خسرو نامه، 7- جواهر نامه، 8- شرح القلب، 9- ديوان قصايد و غزليات.

و چون کتاب منثور تذکره الاوليا را هم بر اين مجموعه بيفزاييم تعداد آثار مسلم او به ده کتاب بالغ مى‌گردد. با اين حال نمى‌توان همه آثار را يکدست دانست. از اين رو منطق الطير، الهى‌نامه، مصيبت‌نامه و اسرارنامه در يک سطح مى‌باشند و گوينده‌ي او بى‌شک عطار است.

اما آثارى مانند خسرونامه، جواهرالذات، همچنين اشترنامه هم از جهت مضمون و هم از لحاظ شيوه‌ي بيان، به سخن گوينده الهى‌نامه و منطق‌الطير نمى‌رسد و در صحت انتساب آنها به عطار جاى تامل است. چنانکه مظهرالعجايب، لسان‌الغيب، کنزالاسرار، مفتاح‌الفتوح و وصيت‌نامه، بى‌شک مدت‌ها بعد از روزگار عطار به وصف آمده‌اند و آثارى مانند هيلاج‌نامه، منصورنامه، خياطنامه، وصلت‌نامه و بي‌سرنامه بى‌گمان مجعول است و نمى‌توان آنها را در شمار سخن عطار آورد.

منبع:

«طبيب شعر ايران»، روزنامه‌ي رسالت، شماره 6118 ، پنج‌شنبه23/01/1386، صفحه‌ي 7.