در مردادماه سال 1335، انجمن آثار ملی در نامه‌ای به مهندس سیحون چنین نوشت که وضع بنای موجود آرامگاه خیام، متناسب با شخصیت علمی و هنری خیام نیست و انجمن آثار ملی در نظر دارد در این مورد اقداماتی به عمل آورد. از سیحون خواسته شد، طرح و نقشه‌ی جدیدی متناسب با شخصیت خیام طراحی کند. سیحون و حسین جودت (ناظر انجمن آثار ملی) پس از بازدید از مکان، در نامه‌ای به انجمن چنین گزارش دادند:

«... راجع به مقبره‌ی خیام، به‌طوری‌که ملاحظه فرموده‌اند، محل آن فعلا چسبیده به بقعه‌ی امام‌زاده محروق می‌باشد و هرگونه عملی در این محل نمی‌تواند استقلال و برجستگی به مقبره‌ی خیام بدهد و لازم است که محل جدیدی در همان محوطه در نظر گرفته شود. با مطالعاتی که در این قسمت به عمل آمد، محل آرامگاه تعیین گردید و کروکی لازم نیز متناسب با محل جدید تهیه گردید تا در صورتیکه مورد موافقت باشد، نقشه‌های تکمیلی و صورت برآورد هزینه آن تقدیم گردد». [1]

محل جدید آرامگاه انتخابی سیحون در «گوشه ‌ی شمالی باغ» مورد تایید انجمن آثار ملی قرار گرفت و در پی آن، طرح پیشنهادی او در 1337، به دانشکده‌ی هنرهای زیبای دانشگاه تهران فرستاده شد. مهندس محسن فروغی -رییس دانشکده هنرهای زیبا- در نامه‌ای به انجمن آثار ملی چنین گزارش داد:

« ... طرحی که توسط آقای مهندس هوشنگ سیحون - استاد این دانشکده - برای آرامگاه حکیم عمر خیام تهیه شده است و «ماکت های» مربوط به آن مورد دقت قرار گرفت و از طرف آقای سیحون درباره‌ی آن توضیحات کافی داده شد. با توجه به این نکته که در تهیه‌ی طرح مزبور، از سبک معماری ایرانی حداکثر استفاده به عمل آمده است، این نقشه چه از لحاظ اصول فن معماری و چه از نظر سبک، برای آرامگاه حکیم بزرگ ایران کاملا متناسب است». [2]

بعد از گزارش فروغی به انجمن آثار ملی، سیحون در اسفندماه 1337خورشیدی، متعهد شد نقشه‌های قطعی و نقشه‌های اجزای کار را شامل مقبره اصلی، سکو بندی اطراف، و آبنماها و بناهای تابعه‌ی آن و همچنین نظارت کار را هرچه زودتر برای ساخت مقبره به انجمن آثار ملی تحویل دهد. او مشخصات فنی بنا را چنین توضیح می‌دهد:

«... استخوان‌بندی بنا فلزی و دارای روکش آلومینیوم خواهد بود در قسمت سقف با نوعی شیشه‌های ضخیم الوان و متن قسمت بدنه، با کاشی پشت و رو تزیین خواهد شد. زیرسازی بنا، با بتون و کرسی و پله‌ها با سنگ گرانیت و بدنه‌ی دیوار مجاور آبنماها با سنگ تراورتن و سنگ روی قبر، از سنگ سیاه مشهد خواهد بود». [3]

شرکت ساختمانی کا.ژ.ت در 1337 خورشیدی، به انجمن اطلاع داد، حاضر است مسئولیت ساخت کار را با در نظر گرفتن نظریات سیحون به عهده گیرد و ساختمان آرامگاه خیام را بدون عیب و نقص به اجرا در آورد. سیحون و حسین جودت نیز اعلام کردند:

«طرح اولیه‌ی ساختمان آرامگاه خیام، با استخوان‌بندی فلزی تهیه گردید و در نظر بود که روکار آن با آلومینیوم پوشیده شود پس از مراجعه به اهل فن معلوم شد که روکش آلومینیوم بر فلز آثار نامطلوبی  از لحاظ ترکیبات شیمیایی دارد. از این رو، تصمیم گرفته شد که کار با بتن ظریف اجرا گردد و ارتفاع آرامگاه نیز از 12 متر به 22متر ترقی داده شود تا عظمت بیشتری پیدا کند». آنها متذکر شدند: «ارجاع کار به یک شرکت پیمانکار خارجی جهت ساخت مقبره، مستلزم تحمل هزینه‌ی زیاد است و از طرفی شرکت ساختمانی کا.ژ.ت تعهد نموده که در صورت نیاز، متخصصین خارجی را جهت نظارت و اجرای درست کار استخدام نماید و از طرفی به اثبات رسیدن شایستگی شرکت کا.ژ.ت، در ساخت مقبره‌ی نادرشاه بر همگان آشکار شده است و شایسته است که ساخت مقبره‌ی خیام نیز به شرکت مزبور داده شود». آنها در ادامه کار افزودند که:« اندک بی‌توجهی در این کار ممکن است نظیر آرامگاه فردوسی (طرح کریم طاهرزاده بهزاد) موجب تاثر و پشیمانی گردد». [4]

در سال 1338 خورشیدی، ساخت آرامگاه شروع شد و در این سال، قسمت‌های عمده‌ی کار، از جمله گودبرداری و بتن‌ریزی پی‌های بنا، و طرح محوطه به اجرا در آمد. در سال 1341 خورشیدی، پس از سه سال کار مداوم کار ساختمان آرامگاه، به پایان رسید.

مقبره‌ی خیام از لحاظ معماری و ساخت یکی از مهم‌ترین ساختمان‌های ساخته شده در زمان خود است. ارتفاع مقبره، 22 متر است و استخوان‌بندی اصلی آن فلزی، محاط در پوشش بتنی است. شکل بنا در پایین، تقسیم‌بندی ده‌گانه دارد و فاصله‌ی پایه‌ها، 5 متر است. اضلاع بنا، مستقیما به سمت بالا ادامه یافته و به صورت اشکال هندسی منظم، تورفتگی پیدا می‌کنند و بعد به صورت تقریبا مخروطی‎-شکل به هم می‌رسند و شبه‌- گنبدی را در بالا به وجود می‌آورند، که قسمت عمده‌ی آن مشبک و توخالی است. این عناصر به شخصیت علمی و منجم بودن خیام اشاره دارند[5]. سطح پُر داخل و خارج مقبره، با کاشی‌های معرق و اشعار خیام مزین شده است. روکار بنا، معرق‌کاری سنگی است و با قطعات نازک سنگ‌های محکم و شفاف ساخته شده است. در کنار آرامگاه، هفت خیمه‌ی سنگی بسیار زیبا وجود دارد که در زیر هرکدام، یک حوض آب با کاشی فیروزه‎ای -رنگ ساخته شده است. سیحون، در مورد ایده‌ی اصلی کار می‌نویسد.

«بنای یادبود دیگر، مربوط به خیام در نیشابور است که تقریبا مقارن بنای قبلی (بنای آرامگاه نادرشاه در مشهد) با یکی دو سال فاصله، دیرتر ساخته شده است. محل بنا در باغ بزرگی در خارج از شهر نیشابور و با فاصله‌ی نزدیک به دو کیلومتر از جاده‌ی مشهد – نیشابور واقع است. تقریبا با همین فاصله به طرف غرب، باغ دیگری آرامگاه شیخ عطار را در برمی‌گرد. باغ اول، به باغ امامزاده محروق، معروف است به ترتیبی که در محور اصلی باغ، ساختمان قدیمی امام‌زاده محروق جا دارد. مزار خیام درست در گوشه‌ی شمال‌شرقی این بنا قرار داشت. به طوری‌که در زمان سلطنت رضاشاه، در مراسم فردوسی، با عجله این مقبره را به شکل یک میله سنگی بی‌اهمیت تعمیر و آماده کردند که در موقع بازدید مستشرقین، قابل عرضه کردن باشد. در سی و چند سال پیش، که انجمن آثار ملی، تصمیم گرفت بنای مناسبی برای خیام ایجاد کند، طرح آن‌را به عهده اینجانب گذاشتند.

چون در جوار امامزاده، امکان ایجاد ساختمان قابل‌توجهی نبود ناچار محور عرضی دیگری در باغ  به وجود آوردم که عمود بر محور اصلی است و ورودی بنای خیام، از همین محور، در نظر گرفته شد. به خصوص که این محور در  جهت باغ عطار نیز بود. یعنی از همین ورودی جاده‌ی دیگری کشیده شد که باغ امامزاده و خیام را به باغ عطار ارتباط می‌داد.

حال به شرح بنای یادبود خیام می پردازیم. در چهارمقاله نظامی عروضی آمده است: شنیده بودم که خیام گفته بود: «گور من در موضعی باشد که هر بهاری شمال بر من گل افشانی کند». بنابراین بنای یادبود و آرامگاه باید طور ی ساخته می‌شد که باز باشد و این خواسته‌ی خیام انجام شود. در منتهی‌الیه محور نامبرده که فاصله‌ی نسبتا قابل‌توجهی با امام‌زاده محروق داشت، در میان درختان کاج تنومند و زردآلو، محل مناسب بنا در نظر گرفته شد. در این‌جا اختلاف سطحی در حدود 3 متر وجود داشت که از همین وضعیت استفاده شد و مجموعه‌ی بنا شامل یک برج و چشمه‌سارهای اطراف آن به دور یک دایره‌ی بزرگ طراحی شد، به‌طوری‌که برج هم‌کف زمین و چشمه‌سارها در اختلاف سطح قرار گیرند.

خیام، در واقع سه شخصیت دارد: ریاضی‌دان است، منجم و شاعر؛ که باید هر سه شخصیت در بنا نشان داده میشد. دایره‌ی کف به ده قسمت تقسیم شد به طوری که برج یادبود بر 10 پایه مستقر باشد. عدد 10 اولین عدد دو رقمی ریاضی است و پایه اصلی بسیاری از اعداد است.

از هر یک از پایه‌ها، دو تیغه‌ی مورب به طرف بالا حرکت می‌کند، به ترتیبی که با تقاطع این تیغه‌ها حجم کلی برج در فضا ساخته می‌شود؛ و چون تیغه‌ها مورب‌اند خطوط افقی، آن‌ها باید ناظر به محور عمودی برج باشد. پس تیغه‌ها به صورت مارپیچ شکل به طرف بالا حرکت می‌کنند تا با هم تلاقی کنند و از طرف دیگر سر در بیاورند که خود یک شکل پیچیده‌ی ریاضی و هندسی است [6]. برخورد تیغه‌ها با یکدیگر فضاهای پر و خالی و به خصوص در بالا، ستاره‌های درهمی را به وجود می‌آورند که از لابلای آن‌ها آسمان آبی نیشابور پیدا است و به تدریج به طرف نوک گنبد، ستاره‌ها کوچک‌تر می‌شوند تا در آخر یک ستاره‌ی پنج‌پر، آن‌ها را کامل می‌کند. این ستاره‌ها و آسمان اشاره به شخصیت نجومی خیام دارد. و اما برخورد تیغه‌ها با هم ده لوزی بزرگ می‌سازند که باید با کاشی‌کاری پر شوند. بهترین تزیین، خود رباعیات خیام بود که به صورت خط شکسته و در هم به روش «سیاه مشق»‌های خطاطان بزرگی مانند میرعماد و بعضی استادان شکسته‌نویس با کاشی، به‌صورت نقوش انتزاعی، سرتاسر لوزی‌ها را پر کند. به تقاضای انجمن آثار ملی، شادروان استاد جلال همایی، بیست رباعی به این منظور انتخاب کردند و استاد مرتضی عبدالرسولی با نظر اینجانب که می‌خواستم, این خطوط دَرهَم و تزیینی باشند، زیبانویسی‌ها را انجام دادند که با کاشی معرق آماده و به شکل کتیبه‌های تزیینی به ارتفاع حدود 14متر داخل لوزی‌ها نصب شد، که باید گفت در تاریخ معماری ایران، اولین بار بود که خط شکسته در تزیینات بنا به کار رفت. از داخل نیز قسمت‌های پُر، از جمله همین لوزی‌ها با نقش گل و برگ و پیچک باز از هم با کاشی معرق تزیین گردیدند و تماما اشاره به شخصیت شاعری خیام است.

دور تا دور برج، در قسمت اختلاف سطح چشمه‌سارها، در اطراف یک دایره وسیع به مرکز خود برج ساخته شد. همه از سنگ گرانیت با اجزا مثلثی شکل و تورفتگی و برون آمدگی‌هایی که تا اندازه‌ای شکل خیمه را تداعی می‌کنند و این اشاره به نام «خیام» است. چون پدرش، خیمه‌دوز بود، نام او به همین مناسبت انتخاب شد.

از طرف دیگر، حوض‌ها با کاشی فیروزه، که در مجموع  قسمتی از ستاره را نشان می‌دهند، به تعداد هفت پَر، به مفهوم هفت فلک و هفت آسمان و هفت تپه، باز اشاره به افلاک و نجوم - دانش دیگر خیام- است. روی هم رفته، مجموعه در یک حال و هوای شاعرانه با درختان تنومند در اطراف ساخته شد. و همان‌طور که خواست خود خیام بوده کاملا باز است و مزارش بهاران گل افشان. در قسمت دیگر باغ، بناهای دیگری جهت کتابخانه و مهمانسرای موقت با ملحقات، برای مستشرقین و محققین که مایل‌اند در محل اقامت کوتاه داشته باشند و از نزدیک در جوار آرامگاه و در فضای شاعرانه ضمن کار بهره معنوی داشته باشند، ساخته شد که از شرح جزییات صرف نظر می‌شود». [7]

سیحون، همزمان با طرح آرامگاه خیام، طرح بازسازی و مرمت آرامگاه عطار و طرح بنای جدید آرامگاه کمال‌الملک را به انجمن آثار ملی پیشنهاد کرد. به گزارش انجمن آثار ملی در اسفند 1337 خورشیدی، سیحون در قراردادی با انجمن تعهد کرد طرح مقبره‌ی خیام و بازسازی مقبره‌ی عطار و طرح بناهای آرامگاه کمال الملک را به صورت کامل برای اجرا به انجمن آثار ملی تحویل دهد. سیحون متعهد شد طرح مقبره کمال الملک را در دو ماه تهیه کند و به عنوان ناظر انجمن آثار ملی، کار نظارت پروژه را به عهده بگیرد. کار در 1338 خورشیدی، به شرکت کا.ژ.ت واگذار شد و پی‌سازی آرامگاه نصب استخوان‌بندی و کاشی‌کاری بنا، تهیه و نصب سنگ مزار و نقش برجسته‌ی نیم‌تنه‌ی سنگی کمال الملک - کار استاد ابوالحسن صدیقی-، و احداث دو حوض در محوطه‌ی مقبره انجام گرفت و در اسفندماه 1342 خورشیدی، رسما گشایش یافت. مقبره‌ی کمال‌الملک در ضلع شمالی مقبره‌ی عطار، با بتن مسلح بنا و با زیر بنای 28 متر مربع ساخته شده است [8]. سیحون، در مورد ایده‌ی مقبره کمال الملک می‌نویسد:

« ... از باغ خیام، بعد از طی نزدیک به دو کیلومتر به طرف غرب، به باغ دیگری می‌رسیم که مدفن شیخ فرید الدین عطار است و یک بقعه قدیمی آن‌را در بر دارد. درجوار آرامگاه عطار، با فاصله، محل به خاک سپردن نقاش مشهور کمال الملک است که همچنین طرح بنای یادبودش به عهده‌ی اینجانب قرار گرفت. این بنا، در نقشه از دو مربع تشکیل شده و تناسب یک بر دو را دارد. برای هر واحد یعنی هر ضلع مربع، در نما یک قوس در نظر گرفته شد که در چهار ضلع مستطیل 6 قوس زده شده است. علاوه بر این، دو قطر هر مربع دو قوس دیگر تشکیل می‌دهند که از داخل با هم تلاقی می‌کنند. پس چهار قوس هم از داخل زده شده که مجموعا می‌شود 10 قوس. برخورد این قوس‌ها و پوشش آن‌ها در بالا اشکال هندسی مخروطی شکلی را به وجود آورده‌اند که ابتکاری است هندسی و با تزیینات کاشی معرق روی آن‌ها، معماری کاشان - یعنی محل نشو و نمای کمال الملک- یادآوری می‌شود. سنگ روی مزار از گرانیت مشهد و از دو قسمت مرتفع و خوابیده ولی یکپارچه تراشیده شده است که روی قسمت مرتفع، چهره کمال الملک، به صورت نقش برجسته، توسط آقای ابوالحسن صدیقی حجاری شده است. بنا و پوشش آن از بتن مسلح است». [9]

پانوشت‌ها:

1.       بحرالعلومی، ص 289.

2.       همان، ص 290-291.

3.       همان، ص 293.

4.       همان، ص 300-301.

5.       و یادآور ستاره‌ای است که نماد شخصیت علمی و ستاره‌شناسی خیام، تلقی می‌شود.

6.       این شکل، با عدد 10، هر دو، سمبل دانش ریاضی خیام است.

7.       سیحون؛ بانی مسعود.

8.       و شش ایوانچه مقعر با پوشش کاشی معرق به رنگ‌های لاجوردی سفید و ... تزیین شده است.

9.       سیحون.

توضیح: پانوشت 5، 6 و 8، مربوط به منبع اصلی این نوشتار (معماری معاصر ایران: در تکاپوی بین سنت و مدرنیته/امیر بانی‌ مسعود) نیست و از عاواد، «آرامگاه‌های خیام و کمال‌الملک- نیشابور»، وب‌نوشت «استاد هوشنگ سیحون-عاواد: مروری بر زندگی و آثار استاد هوشنگ سیحون- Iranian Architecture»، 10/01/1385، ]تاریخ مشاهده: 05/05/1388[ گرفته شده است.

منابع:

·         بحرالعلومی، حسین، «کارنامه انجمن آثار ملی ایران: از آغاز تا 2535»، تهران: انجمن آثار ملی، 1355.

·         بانی‌مسعود، امیر، «بناهای یادمانی هوشنگ سیحون»، معمار، ش 28، آذر-دی 1383، 146-152.

·     سیحون، هوشنگ، «توصیف مقبره‌ها از دیدگاه هوشنگ سیحون: دست‌نوشته‌ها و نامه‌های خصوصی بین سیحون و نویسنده (امیر بانی‌مسعود)»، 1375.

منبع این نوشتار:

بانی‌مسعود، امیر، «معماری معاصر ایران: در تکاپوی بین سنت و مدرنیته»، تهران: نشر هنر معماری قرن، 1388، ص 282-286.

نیشابور، بزرگ‌ترین مرکز دانش اسلامی و گهواره‌ی سخنوران و دانشمندان ایران بوده‌ و پس‌ از بلخ، مرو و هرات، چهارمین شهر خراسان باستانی به‌ شمار رفته است. مهم‌ترین صنایع دستی مردم نیشابور قالی‌بافی، فیروزه‌تراشی، سفال‌سازی و سبدبافی است. بیش‌تر مردم نیشابور، از نژاد پیشین ایرانی و از تیره‌های پارسی هستند که در گذشته‌های بسیار دور در این سرزمین مستقر شده‌اند.

نیشابوری‌ها به زبان فارسی و لهجه‌‎‌ی «محلی نیشابوری» ]گویش نیشابوری[ سخن‌می‌گویند. دانشمندان علم و ادبی، چون خیام و عطار نیشابوری، بر این خاک بالیده‌اند. مردم نیشابور، مسلمان و پیرو مذهب شیعه جعفری هستند. شماری از پیروان اسماعیلیه در ]برخی[ روستاهای نیشابور، به ویژه، «دیزباد» سکونت دارند. نیشابوری‌ها، مردمی متدین، زحمت‌کش و پاک‌اندیش‌اند. سعی دارند از اخلاق ناپسند، کینه و دشمنی به دور باشند و به آب و خاک و مردم سرزمین خود علاقه‌مندند. نیشابور، زادگاه گروهی از دانشوران و مردان نام‎‎دار تاریخ ایران از دوره‎های بسیار کهن است. در مکان کنونی نیشابور شهری به نام «ریوند»، وجود داشته است که در نبردی سهمگین میان ایرانیان و تورانیان در زمان هخامنشیان و اشکانیان با خاک یکسان می‌شود و شهرستان نیشابور توسط شاپور پسر اردشیر بنا می‌‌شود. پس از اسلام، شهر نیشابور، به عنوان تای ]همتای[ ایرانی بغداد، در برابر آن آراسته می‌شود. ایرانیان چندهزار سال پیش از پیدایی یونان در شهرسازی خود به ردیف دیوارهای راست و کوچه و توالی خانه‌ها در امتداد معین دست یافتند که باز خیلی زودتر از غربیان، آنان‌ را به ساختن شهرهای شطرنجی راهنمایی کرده است. همه‌ی ایرانیان با تازیان جغرافی‌نویس نیز این را یادآور شده‌ اند که صورت شطرنجی نیشابور، پدیده‌ ای ایرانی است، اما برخی از پیروان یونان این را نیز پدیده‌ای یونانی می‌‌دانند که اسکندر با خویش به ایران آورد که ]این موضوع[ استناد علمی ندارد.

صنایع دستی

صنایع دستی شهرستان نیشابور، مشتمل بر فرش‌بافی، پارچه‌بافی، فیروزه‌تراشی، سفال‌سازی و سبد‌بافی است. از روزگاران کهن‌، فرش‌بافی، در استان خراسان، به ویژه نیشابور، رایج بوده است. بافت فرش به دو گونه است؛ بافت فارسی و بافت ترکی. نقشه‌هایی که در این شهرستان رایج است ]عبارتند از:[ لچک‌ ترنج ساده، افشان شاه‌عباسی، لچک ترنج پر، بته‌جقه‌ای، گل فرسنگ، اردبیلی، یا شیخ صفی، اسلیمی، درختی و نکارگاه. پشتی‌بافی نیز بین قالی بافان رایج است.

 
فیروزه‌تراشی و شناخت گونه‌های فیروزه، از هنرهای مهم و با ارزش در شهرستان نیشابور است. تراش فیروزه به گونه‌های پیکانی، مسطح از جمله تراش‌هایی‌است ‌که علاقه‌مندان زیادی دارد. بازار مصرف این هنر، علاوه بر درون استان و شهرستان نیشابور، از جایگاه ویژه‌ای ]در ایران و خارج از کشور[ برخوردار است. در برخی نقاط این شهرستان کارگاه‌های پارچه‌بافی سنتی که به تهیه کرباس، چادر شب، و ملحفه مشغول هستند. کرباس‌های سفید و ظریف‌، بافته می‌ شود که علاوه بر پیراهن و زیر شلواری، در تهیه سفره، شمد، حوله و قطیفه نیز از آن استفاده می‌کنند.

مکان‌های دیدنی و تاریخی

آرامگاه خیام (در شمال امام‌زاده محمد محروق)، بارگاه امام‌‌زاده محمد محروق، مسجد جامع‌ نیشابور، آرامگاه فریدالدین عطار نیشابوری، آرامگاه کمال الملک نقاش یا محمد غفاری ، بقعه‌ی قدمگاه (در راه نیشابور – مشهد) و کاروان‌‌سرای صفوی ]رباط شاه‌عباسی[ برخی از مکان‌های تاریخی و دیدنی این شهرستان را تشکیل می‌دهند.

صنایع و معادن

کارخانه‌های‌ قند، پنبه ‌پاک‌کنی و کولرسازی نیشابور دارای اهمیت است. نیشابور دارای معادن نمک، فیروزه، تالک، کائولن و سنگ آهک است و فیروزه‌تراشی یکی از مهم‌‌ترین صنایع این شهرستان به شمار می‌آید.

کشاورزی و دامداری

اقتصاد این شهرستان بر پایه ‌کشاورزی‌، دام‌ پروری و صنایع استوار است. مهم‌ترین فرآورده‌های آن گندم، جو، ذرت، پنبه، باقلا، عدس، لپه، ماش، نخود، صیفی‌‌جات، میوه‌های گوناگون و فرآورده‌های دامی است. پرورش دام در این ناحیه، به گونه‌ی سنتی و صنعتی رواج دارد، عمده‌ترین دام‌هایی که در نیشابور پرورش داده می‌شود، شامل گوسفند، بز، گاو،‌ گاومیش، شتر،‌ اسب و استر است. پرورش مرغ به روش سنتی و صنعتی در نیشابور معمول بوده و از جای‌گاه خوبی برخوردار است.

مشخصات جغرافیایی

شهرستان نیشابور، در شمال خراسان رضوی قرار دارد. این شهرستان، از شمال به شهرستان‌های چناران و قوچان، از باختر به شهرستان سبزوار، از خاور به شهرستان‌های مشهد و چناران و از جنوب به شهرستان‌های تربت حیدریه و کاشمر محدود است. آب و هوا در دامنه‌ها معتدل و در نواحی پست، اندک ‌اندک بر گرما و خشکی هوا افزوده می‌شود. شهرستان نیشابور، پوشش گیاهی گوناگونی را داراست. در بخش کوه‌‌پایه‌ای، گیاهانی مانند ریواس، کمای و دانه‌شور و در بخش دشتی، تاغ، گز و جنگل‌های دست‌ساز برای تثبیت شن‌های روان وجود دارد.

وجه‌تسمیه و پیشینه‌ی تاریخی

نام این شهر در اوستا «رئونت» آمده و به معنی دارنده‌ی شکوه و جلال است. این واژه، در گذر زمان و دگرگونی زبان اوستایی به پهلوی به «رای‌ اومند» تبدیل شد. در نبشته‌های پهلوی، این واژه به عنوان صفتی برای خداوند آمده است و در سر آغاز بیش‌تر نامه‌های پهلوی به چشم می‌خورد. از این رو می‌توان دریافت که آن شهر باستانی تا چه پایه نزد ایرانیان ارجمند بوده است، که با چنین صفتی از آن یاد می‌کنند. هم‌اکنون نیز بخش باختری نیشابور تا مرز سبزوار «ریوند» نام دارد و در دوران اسلامی نیز بزرگانی از آن برخاسته‌اند، که در آثار اسلامی، از آن یاد شده است. این نام، در شاهنامه به گونه‌ی «ریونیز»‌ به عنوان محلی که در یکی از نبردهای میان ایرانیان و تورانیان ویران گشته، آمده است. بر اساس متن کهن «نامه شهرستان‌های ایران» این شهر در زمان شاپور اردشیر ساسانی دوباره ساخته شده است. در این نامه از نیشابور، به نام «نیوشاپوهر» یاد شده است. از سویی در همین دوره‌، پارتیان ساکن خراسان، که از چیرگی اردشیر خشنود نبودند، با ماندن نام پسر اردشیر بر شهرستان هم‌رای نبوده و بدین‌روی، صفت «ابرشهر» را بر آن نهادند و در پاره‌ای از نبشته‌های پهلوی، این نام به گونه‌ی «اپر شتر» آمده است. این نام به گونه‌ای همان نام پیشین را، که به معنی «دارنده‌ی شکوه» بود، به یاد می‌آورد. در نوشته‌های پس از اسلام نیز پیش از آن که نام «نیشابور» آید، «ابر شهر» آمده و برخی از نویسندگان این زمان نیز در معنی آن بلندی زمین را دلیل دانسته‌اند.

نیشابور در روزگار پادشاهی یزدگرد دوم، از لحاظ اهمیت، در شمار شهرهایی چون مرو و سمرقند در دروه‌های بعدی بوده است. پیدا شدن سکه‌های ساسانی در ویرانه‌های گوناگون نیشابور، خود نشان دهنده‌ی اهمیت این شهر در آن دوران است. نیشابور در سال 31 هـ.ق، در روزگار عثمان گشوده شد. شش سال بعد، در زمان خلافت حضرت علی (ع)، گروهی از ایرانیان زرتشتی نیشابور شورش کردند، ولی این مخالفت زودگذر و ناپایدار بود ....

منبع این نوشتار:

گروه دانش و فناوری ایران‌صدا، «نیشابور، گاهواره دانشمندان ایران»، وب‌گاه «رادیوی اینترنتی ایران‌صدا».

موقعيت جغرافيايي:

در فاصله‌ي 1500 متري جنوب شرقي روستاي اسحاق ‌آباد و در كنار نهر آب خشكيده‌اي، برج بزرگ و زيبايي بنا شده كه از بهترين و زيباترين برج‌هاي راهنما در منطقه‌ي نيشابور مي‌باشد. اين برج، در مختصات 59درجه و 1دقيقه و 40ثانيه‌ي طول جغرافيايي و 36درجه و 1دقيقه و 22ثانيه‌ي عرض جغرافيايي قرار دارد.

مشخصات كلي:

برج آسياب اسحاق‌آباد نيشابور، كه قدمت آن به حدود 400 سال پيش مي‌رسد، در چهار طبقه و در دشت وسيعي كه از اطراف به وسيله‌ي اراضي و باغات و نيز زمين‌هاي لم‌يزرع احاطه شده، احداث گرديده است. مصالح برج از خشت خام و گل مي‌باشد كه تزئينات زيبايي در بدنه‌ي خارجي آن ديده مي‌شود. ارتفاع كامل برج در وضعيت فعلي، حدود 10 متر مي‌باشد. محيط بيروني برج در كف 21 متر مي‌باشد.

طبقه‌ي هم‌كف:

ورودي برج، از سمت شرقي مي‌باشد كه از طريق يك راهرو با يك سقف ضربي، وارد طبقه‌ي هم‌كف آن مي‌گردد. در ابتداي مدخل و در سمت راست، يك رديف پلكان باريك و كم عرض به سمت طبقات بالا ايجاد شده، عرض اين پلكان 70 سانتي‌متر است كه با 12 پله به طبقه‌ي دوم دسترسي پيدا مي‌كند. قطر داخلي طبقه‌ي هم‌كف 3/50 متر است كه در ديوار قسمت پي‌ آن، چينه و قلوه سنگ و گاهي آجر به‌كار رفته، و از ارتفاع 70 سانتي متري به بالا،  با خشت خام كار شده است. ديوار برج، دوجداره مي‌باشد كه از طريق دريچه‌هايي ميان اين دو جداره مشهود است. عرض ورودي طبقه‌ي هم‌كف، 120 سانتي‌متر و ارتفاع سقف تا كف، حدود 3متر است.

طبقه‌ي دوم:

ورودي طبقه‌ي دوم از سمت شمال غربي است كه با 120 سانتي‌متر عرض دهانه‌ي ورود، فضايي هشت ضلعي كه بر روي ديوارها تعداد 7 (طاق)تاق‌نما ايجاد شده. تاق‌نماها حالت تزئيني دارند ولي روي آنها هيچ‌گونه اندودي كار نشده است. عرض تاق‌نماها به‌طور يك در ميان 80 سانتي‌متر و 120 سانتي‌متر است و حالت يك هشت ضلعي را به وجود مي‌آورد. ارتفاع طبقه‌ي دوم از سقف تا كف، حدود 2/5 ‌متر مي‌باشد. طبقه‌ي دوم هيچ‌گونه روزنه‌اي به بيرون ندارد و فقط در مسير راه‌پله‌ها، تعداد زيادي روزنه‌ي ديدباني، به سمت خارج تعبيه شده است. پوشش سقف طبقه‌ي دوم، به صورت عرق‌چين (كلمبو) مي‌باشد و بالاي تاق‌نما، يك رديف تزئينات آجركاري دندان‌موشي به كار برده شده است. ابعاد اين اتاق 3 در 3 متر مي‌باشد.

طبقه‌ي سوم:

از طبقه‌ي دوم، پس از طي 10 پله به سمت بالا، وارد طبقه‌ي سوم مي‌شويم. ورودي طبقه‌ي سوم از سمت جنوب غربي است كه با 1 متر عرض دهانه و 130 سانتي‌متر ارتفاع به اتاقي مربع شكل، متصل مي‌شود. ابعاد اتاق 3 در 2/70 مي‌باشد. در اطراف اين اتاق، تعداد 8 تاق‌نماي كوچك به عرض  35 سانتي‌متر،  و نيز تعداد 3 پنجره‌ي كوچك، به عرض 1 متر، ايجاد شده كه اين پنجره‌ها از سه طرف به سمت اراضي مشرف است. ارتفاع طبقه‌ي سوم از سقف تا كف، 2 متر مي‌باشد. براي پوشش سقف در چهار طرف، گوشه‌سازي با خشت انجام شده و سقف بر روي آن قرار داده شده است. متاسفانه، سقف طبقه‌ي سوم به‌طور كامل تخريب شده و فرو ريخته و بر اثر سنگيني، قسمتي از سقف طبقه‌ي دوم نيز تخريب شده و به داخل طبقه‌ي دوم ريزش نموده است، اما ديوارها سالم‌اند. از داخل اتاق طبقه‌ي سوم و سمت غربي اتاق (سمت چپ ورودي اتاق)، پلكاني به سمت طبقه‌ي چهارم وجود داشته كه متاسفانه بر اثر تخريب سقف طبقه‌ي سوم، اين پلكان نيز از بين رفته است. ابعاد خشت‌ها 5*24*24 مي‌باشد.

بدنه‌ي بيروني:

تزيينات آجري بدنه‌ي بيروني برج در ارتفاع 5 متري، به صورت يك رديف آجر در قسمت زير و دو رديف آجر دندان موشي، بر بالا و مجددا يك رديف آجر بر بالاي آن مي‌باشد. ابعاد آجرها، 4/5*10*25 سانتي‌متر است.  در دور تا درو برج، در ارتفاع 3/5 و 4/5 متري، روزنه‌هايي مسدود شده، كه جنبه‌ي تزييني دارند، ديده مي‌شود.

بناهاي پيراموني:

در قسمت شمال شرقي برج، تاسيسات ساختمان يك آسياب آبي، به فاصله‌ي 5 متري از برج وجود دارد. اين آسياب قديمي كه در مسير نهر آب يك قنات قرار داشته از مصالح آجر با ملات ماسه و گچ و آهك ساخته شده است. قسمت تنوره‌ي آسياب سالم است، اما اتاق آسياب و فضاهاي ديگر، به‌طور كامل تخريب گرديده‌. ارتفاع تنوره، بيش از 5 متر مي‌باشد. ابعاد آجرهاي به‌كار رفته در تنوره، متفاوت و از آجرهايي در ابعاد 4/5*23*23 و يا 5*25*25 ساخته شده است. قدمت اين آسياب به اوايل دوره‌ي پهلوي مي‌رسد.

در قسمت شرقي برج آسياب اسحاق‌آباد، بقاياي معماري اتاق‌هاي درخت و گل وجود دارند كه به بدنه‌ي برج الحاق گرديده‌اند. فقط قسمتي از ديوارها باقي مانده، اما سقف به‌طور كامل تخريب شده است.

منبع:

اعتمادي، محمداسماعيل. «برج آسياب اسحاق‌آباد»، هفته‌نامه‌ي خيام‌نامه- ويژه‌نامه‌ي نوروزي، سه‌شنبه 28 اسفندماه 1386، ص 21. ]با برخي تغييرات نگارشي و جابجاي ‌در مطالب متن[

 محمد غفاری از کلده ی کاشان تا حسین آباد نیشابور

محمد غفاری، ملقب به کمال الملک، نقاش شهیر ایرانی در سال 1224 در کاشان به دنیا آمد و تعدادی از اعضای خانواده اش اهل هنر و نقاشی بودند. درچند ماهگی او را به«کلده» -دهی بسیار سرسبز و خوش آب و هوا در نزدیکی کاشان- بردند. طبع حساس و دل نازک محمد در روستای سرسبز که شکوه کوهستانش چشم را خیره میکرد پرورش می یافت و قلب او مالامال از عشقی سرشار به طبیعت می شد. از تنور تکه ذغالی بر می داشت و روی دیوارها، ورقهای حساب و کتاب پدر، زین اسب ها و گاهی دور از چشم پدر و مادرش بر روی دیوار سفید شده با گچ اتاق نقاشی می کرد. نقش های مختلفی می زد و بیشتر درخت صنوبر را می کشید که روی تپه کنار نهر روییده بود. محمد با آن سن کم از ده بیرون می رفت .کنار آن صنوبر می نشست و ساعت ها به آن خیره می شد، به رنگها و برگهای مختلفی که پیدا می کرد، به پوسته ضخیم و قهوه ای آن و به تصویر مواج درخت که بر سطح زلال نهر می افتاد، بعد سر می چرخاند و کوه را که می دید دلش از هیبتش می لرزید، به هیجان می آمد و چنان محو شکوه آن می شد که صدای مادرش را نمی شنید. محمد ...محمد جان ....کجایی؟ چرا جواب نمی دهی؟ مادر می دانست که پسرش مثل همیشه کنار درخت صنوبر محو تماشای طبیعت است. «خدای نکرده اگر اتفاقی بیفتد ... آن وقت من چه بکنم؟» و محمد هر بار به جای اینکه پاسخی به مادر بدهد، از کشف تازه ای که کرده بود سخن می گفت و خشم مادر به مباهاتی شیرین مبدل می شد. یکبار عقاب بزرگی را کشف کرده بود که بر فراز کوه پرواز می کرد، اوج می گرفت و یکباره به شتاب و بی آنکه بال بزند بسوی زمین تن رها می کرد و فرود می آمد .محمد اگر در خانواده ای معمولی بدنیا آمده بود، بی شک بخاطر نقاشی در دفتر حساب و کتاب پدرش تنبیه می شد. اما پدر دست نوازش بر سر او کشیده و با دادن یک دسته کاغذ و مداد خوب او را تشویق می کرد. در خانواده او هنر و بخصوص نقاشی از اهمیت ممتازی برخوردار بود .

تابلوهای او آنقدر جذاب بودند که بیننده ای را به تحسین وا می داشت. پدر محمد هم در کشیدن منظره و نقاشی و چاپ سنگی استاد بود و به همین علت استعداد محمد را به سرعت تشخیص داد و او را برای جدی گرفتن نقاشی، تشویق و راهنمایی کرد. پدرش نقاشی های او را با دقت بررسی می کرد و هرجا که لازم بود، نکته ای را به او می آموخت و راهنماییش می کرد. آموزشهای پدر متناسب با رشد محمد تنظیم می شد. پدر وقتی مطمئن شد که نقاشی جزئی از وجود پسرش شده و تا پایان عمر نمی تواند دل از آن بکند، نکاتی را به او گوشزد می کرد که تا پایان عمر آویزه گوش محمد شد:

«محمد جان اگر می خواهی نقاش خوبی شوی، باید مداوم کار کنی و تا می توانی طرح بزنی و نقاشی بکشی»، عمویش صنیع الملک از نقاشان بنام عصر خود بود.

کمال الملک در نوجوانی به تهران رفت و در سالهای اقامتش در تهران به سفارش ناصر الدین شاه چندین تابلو کشید. او چند سالی را در اروپا گذراند و نزد تعدادی از نقاشان اروپایی تحصیل کرد و در موزه های مختلف اروپا به مطالعه آثار نقاشان بزرگ اروپا پرداخت.

کمال الملک در بازگشت به ایران، مدرسه «صنایع مستظرفه» را تاسیس کرد و مدیریت آن را عهده دار شد.

او در سال ۱۳۰۷ به حسین آباد نیشابور رفت و دوازده سال آخر عمر خود را در این روستا در انزوا گذراند و در سال ۱۳۱۹ خورشیدی، در سن ۹۵ سالگی درگذشت.

مقبره کمال الملک در کنار آرامگاه شیخ فرید الدین عطار نیشابوری قرار دارد. از او آثار مشهوری مانند تالار آینه کاخ گلستان به جای مانده است.

آرامگاه کمال الملک

آرامگاه کمال الملک در جوار آرامگاه عطار نیشابوری و در میان باغی در حومه شهر نیشابور واقع است و در سمت غرب آرامگاه خیام و به فاصله دو کیلومتری از آن واقع است. طراح این بنای یادبود هوشنگ سیحون است.

کلمه نیشابور  از کلمه فارسی  قدیم «نیو شاپور» که به معنای «شهر شاه پور»  یا کار خوب یا جای  خوب شاه بوده، گرفته  شده است و به قولی نیشابور را به شاه پور اول یا دوم نسبت می دهند و عنوانی که در اوایل دولت اسلامی نیشابور بر سکه ها دیده  می شود ابر شهر است که به معنی «آپارنک» (Aparnak) یا آپارانی است که یکی از  سه قبیله  موسس پارت ها است و سلسله طاهریان  اولین سلسله ایرانی بعد از اسلام  است که در ایران پدید آمده است.

آثار تاریخی نیشابور  فراوان است، بجز خرابه های نیشابور قدیم و آتشکده نیشابور، مسجد جامع (دوره تیموری  899 ه.ق)، شیر های باستانی آلب ارسلان (غزنوی)، تپه سلطان میران(دوره اسلامی)، بنای گنبد های آجری مهر آباد ( گنبد بزرگ از دوره سلجوقی؛ گنبد کوچک از دوره ایلخانی)، کاروانسرای  شاه عباس (اواخر صفوی)، آب انبار بازار نیشابور (دوره صفویه)، را می توان  نام برد.

موزه نیشابور  که در آن کشفیاتی در تپه های تاریخی آلب ارسلان شادیاخ و آهنگران به علاوه مجموعه آثاری از دوران طاهریان، سامانیان و غزنویان رابه دست می دهد.

آرامگاه حکیم «ابولفتح عمربن ابراهیم» مشهور به خیام نیشابور، فیلسوف، ریاضیدان، منجم و شاعر ایرانی اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری است که در تاریخ جهان به عنوان ریاضیدان و عالم  هیات و شاعر و عارف نامی ایران مشهور است.

آرامگاه  «شیخ فخرالدین عطار نیشابوری» شاعر و عارف نامی ایرانی، این آرمگاه  از بنا های  دوره «امیر علیشرنوای» است و در قرن نهم هجری ساخته شده است. آرمگاه کمال الملک، مقبره محمد غفاری فرزند میرزا بزرگ کاشانی ملقب به کمال الملک که از سرآمدان نقاشی در ایران است، در ابتدا ی باغ شیخ عطار نیشابوری قرار  دارد و زیارتگاه فرهنگ دوستان ایرانی است.

از بناهای تاریخی دیگر این شهر کهن، مسجد جامع نیشابور است که یادگار «سلطان حسین بایقرا» آخرین  امیر تیموری است و پهلوان «کرخی»  فرزند «بایزید» که مقبره وی نیز در این مسجد است.

آرمگاه «نظام الملک بکروی»  در « کدکن» نیشابور  که مقبره  وی از آهک و  گچ ساخته شد و سقف آن به کاشی فیروزه ای مزین شده است.

«امام زاده محروق» از  فرزندان امام چهارم [که زیارتگاه او] با گنبد کاشی کاری شده و با ایوان های زیبا  در باغ مشجری قرار دارد و امام زاده  سید ابراهیم ( ع) درکنار بقعه «امام زاده محروق» دفن شده که یکی از اولاد حضرت موسی بن جعفر (ع) است.

 بقعه قدمگاه نیشابور، بنای زیبایی است که بنام قدمگاه از قرن یازدهم هجری در نزدیکی نیشابور بر جای مانده است و بصورت هشت گوش با ایوان های بلند و طاق نما های دو طبقه ساخته شده است.

 آرمگاه «فضل ابن شاذان» ، «چشمه خم ترکان»، «چشمه گرماب»، «طاقونکوه» از دیگر مکان های سیاحتی و زیارتی این شهر است. 

منبع:

«نيشابور؛ شهر قلمدان های مرصع و قدمگاه نور»، خبرگزاری اقتصادی ایران، 20 اردیبهشت 1385.

گنبد کوچک مهرآباد از داخل دارای پلان مربع و از خارج دارای هشت ضلع می باشد. به این ترتیب که اضلاع چهار جهت اصلی بزرگتر و جهات فرعی بسیار کوچکتر هستند. نمای این بنا از آجر بوده و تزئینات خاصی در آن دیده نمی شود. بنا دارای گنبدی ساده و با پوشش کاه گل می باشد. در دیواره ضلع غربی بنا نورگیر مشبک آجری وجود دارد. در طاق نمای دیواره های چهار طرف ورودی هایی وجود داشته که مسدود شده اند و تنها یکی از آن ها برای دخول به بنا باز است و آثار این ورودی ها در حال حاضر مشهود هستند.

در بالای ورودی فعلی یک نورگیر  بزرگ وجود دارد. پس از داخل شدن به بنا حالت چلیپایی آن جلب نظر کرده و حالت کلی یک چهار طاقی به بیننده القا می شود.

قاعده چهار ضلعی داخلی بنا در ارتفاع دو متری  به وسیله چهار فیلپوش به ارتفاع 180 سانتیمتر  و چهار نورگیر به هشت ضلعی و سپس به دایره تبدیل می شود. نمای داخل بنا از گچ بوده و تزئینات خاصی در آن مشهود نیست. در دیواره های داخلی هر ضلع در کنار هر در ورودی طاقچه مستطیل شکلی کار گذاشته شده است.

نکته قابل ذکر در این بنا بزرگی بیش از حد فیلپوش ها و نورگیر ها نسبت به دیواره های بنا  می باشد. لازم به ذکر است که نورگیر ها که در حال حاضر مشبک می باشند به تازگی و توسط آجر به این شکل در آمده اند و احتمالاً در اصل این گونه نبوده است.

گشتي كوتاه درخاطرات شهري كه از يورش مغول تا عطار،

خيام و قدم هاي امام هشتم را درخود ديده است.

 

آرامگاه خيام

خيام، شاعر و ستاره شناس و رياضي دان بزرگ نيشابوري را در باغ خودش دفن كرده اند. وصيت كرده بود جاي خاصي كه خودش معين كرده دفنش كنند تا هر بهار، شكوفه ها قبرش را گلباران كنند. اما امروزه از گل هاي باغ، خبري نيست و بر روي قبر هم بناي يادبودي ساخته اند. اين بنا 10 پايه دارد كه بر بدنه ی هر كدام، رباعيات شاعر نوشته شده است. اين بنا، هم به شكل جام وارونه است، هم به شكل چشمي تلسكوپ و هم به شكل گنبد مينا. يك بار غروب از زير اين بناي عجيب به آسمان نگاه كنيد، ديگر اين صحنه از يادتان نخواهد رفت.

فيروزه ی  نيشابور

معدن فيروزه كه در 53 كيلومتري شمال غربي شهر واقع شده، يك گنج واقعي است. فيروزه ی نيشابور كه در هيچ كجاي ديگر دنيا پيدا نمي شود. كارشناسان مي گويند فيروزه ی خوب، سنگي است كه بدون رگه باشد، ولي مردم محلي مي گويند رگه هاي روي سنگ ها نوشته هايي مقدس هستند. در نيشابور، خود فيروزه را در كاشيكاري استفاده مي كنند. اين كاشيكاري مربوط به بناي امامزاده محمد محروق است كه در جوار آرامگاه خيام بنا شده. امامزادة محروق، برادرزاده ی يحيي بن زيد، نوه ی معروف امام سجاد است كه در خراسان عليه عباسيان قيام كرد و شهيد شد و جسدش را بر دروازه ی نيشابور آويختند و زنان خراسان، آن سال، نام تمام پسرانشان را يحيي گذاشتند. امامزاده محمد هم در قيام يحيي شركت داشت و آخر سر هم دستگير و سوزانده شد. گفته مي شود امام رضا (ع) به زيارت اين مزار آمده است.

آرامگاه عطار

عطار، شاعر و عارف بزرگ در حمله ی سپاه مغول به نيشابور كشته شد. مزار او درست در محل شهادتش است. يك هشت ضلعي كه به يك گنبد و در نهايت، يك نقطه، يك نقطه ی آسماني ختم مي شود. چيزي شبيه به آن چه خودش در منطق الطير روايت كرده است. در كنار آرامگاه ساده و در عين حال پر از معنويت شيخ عطار، مزار كمال الملك نقاش قرار دارد. بين آرامگاه عطار و آرامگاه خيام هم بلواري است باصفا.

آجرتراش پير

نيشابور، اخوان خودش را دارد، محمدقاسم اخوان.

اخوان نيشابور، شعرهايش را روي ستون ها و نقش هاي آجري مي گويد. اگر چشمتان به بناها و سردرها و ستون هاي نيشابور افتاد، براي آجرتراش پير نيشابوري كه حالا در آستانه ی هشتاد سالگي، كم حوصله و مريض است، دعا بكنيد.

استاد اخوان مي گويد :پدرجان! ديدار همه جاي نيشابور، ۱۰ روز وقت مي خواهد، اما شناخت نيشابور در 10 سال هم ممكن نيست. نيشابور يعني همه ی ايران، يعني حمله ی مغول. ديدارش كار يكي دو هفته و شناختش كار يكي دو سال نيست. خريدارش باش. 

شهر كهنه

آثار و بقاياي شهر كهن، با وسعتي حدود 2000 هكتار در حاشيه ی شهر بر جاي مانده است. در اين محوطه تعدادي تپه هاي باستاني با اسامي وسوسه گر كهن دژ، آلب ارسلان، سبزپوشان، شادياخ، تپه مدرسه، قنات تپه و تپه تاكستان به جا مانده كه خيلي هايشان محل قديمي شهر است كه بعد از هر زلزله يا هجوم، بخشي از آن تخريب شده است. آمريكايي ها 70 سال پيش حفاري در شهر كهنه را شروع كردند و فقط خدا مي داند چقدر آثار باستاني ما را برده اند.

هواي صبح نيشابور

هيچ مستند و مدركي در دست نيست، اين فقط يك تجربه، يك حس است. اهالي خراسان به نسيم صبح نيشابور معتقدند و حتي از شهرهاي اطراف، شب را به نيشابور مي آيند تا صبح نيشابور را تنفس كنند. شايد كوه هاي بينالود، نسيمي از جانب تبت و هيماليا مي آورد.

احسان رضايي

بورخس، داناي آرژانتيني، گفته است: اگر مي خواستم فقط به يك شهر در جهان سفر كنم، شك ندارم كه آن شهر، نيشابور است. فكر مي كنم رازهاي همه ی عالم در همين شهر باشد. نيشابور، از قديم الايام تاكنون، بزرگ ترين شهر خراسان بزرگ بوده و هست.

در افسانه آمده كه اين شهر را شاپور اول، شاه بزرگ ساساني ساخته و نام نيشابور از نام او آمده، اما باستان شناسان آثاري از 25 قرن پيش از ميلاد را در آن يافته اند. در زمان ساسانيان، نيشابور، بعد از تيسفون، پايتخت دوم امپراتوري بوده است.

بعد از اسلام، طاهريان كه اولين دولت ايراني پس از حمله ی اعراب را تأسيس كردند، نيشابور را پايتخت خود كردند. نيشابور به زودي دوباره جايگاه خود را پيدا كرد و در عصر طلايي تمدن اسلامي، يعني قرن هاي چهارم تا ششم هجري، بزرگ ترين مركز دانش و بازرگاني در خراسان بود.

اين شهر، جايي است كه امام رضا (ع) وارد آن شده و مدتي در آن ساكن بود. امام رضا (ع( چند درخت بادام هم در نيشابور كاشت.

نيشابور، سه زلزله ی ويرانگر و دو بار حمله ی مغولان را از سر گذراند و در عين حال، پابرجا ماند. و ماند تا با نام رازآلودش يادآور تمام حكمت و عظمت شرق باشد.

نيشابور در دل طبيعت كويري خراسان، رنگين ترين شهر است. بر زمينه ی سبز مزارع و قهوه اي كوه و لاجوردي آسمان، ارغواني باغ ها هم ديده مي شود. به اين ها اضافه كنيد فيروزه ی نيشابور را.

در شمال نيشابور كوه هاي بينالود، در غرب آن سبزوار، در شرق آن مشهد و در جنوبش كاشمر قرار دارد. فاصله ی آن تا تهران 776 كيلومتر و تا مشهد 137 كيلومتر است و از سطح دريا 1250 متر ارتفاع دارد. پيش شماره ی تلفن نيشابور 0551 است.

روایت از:

«در كوچه باغ هاي نشابور»، هفته نامه ی فرهنگی اجتماعی جوان، شماره ی 38، شنبه 9 مهرماه 1384.

اين شهر چون نگيني يشمي در دشتي سبز، از يك سو به ارتفاعات بينالود و از سوي ديگر

به ارتفاعات طاقانكوه محدود شده در غرب مشهد قرار دارد.

نيشابور برگرفته از كلمه فارسي قديم نيوشاپور كه به معناي شهر شاه پور

يا كار خوب يا جاي خوب شاه بوده، مي‌باشد

كه به قولي نيشابور را به شاه‌پور اول يا دوم نسبت مي‌دهند.

در اوايل دولت اسلامي عنواني كه بر سكه‌ها ديده مي‌شد ابر شهر است كه به معني آپارنك

[Aparnak] يا آپاراني است كه يكي از سه قبيله موسس پارتهاست و سلسله طاهريان

اولين سلسله ايراني بود، كه بعد از اسلام در ايران پديد آمد.

 îîî

خرابه‌هاي نيشابور قديم و آتشكده نيشابور، مسجد جامع كه مربوط به دوره تيموري است، شيرهاي باستاني آلب ارسلان غزنوي، تپه سلطان ميران مربوط به دوره اسلامي از جمله آنهاست.

بناهاي گنبدهاي آجري مهرآباد (گنبد بزرگ از دوره سلجوقي و گنبد كوچك از دوره ايلخاني)، كاروانسراي شاه عباس و آب انبار باز نيشابور از آثار دوره صفويه اين شهرستان تاريخي است.

اما اين سرزمين آرامگاه بزرگاني از تاريخ ادبيات اين سرزمين است چنانكه حكيم ابوالفتح عمر بن ابراهيم مشهور به خيام نيشابوري فيلسوف، رياضيدان منجم و شاعر ايراني مربوط به اواخر قرن پنجم از آن جمله است.

آرامگاه حكيم عمرخيام نيشابوري كه در تاريخ جهان به عنوان رياضيدان، عالم، شاعر و عارف نامي ايران زمين مشهور است از بناهاي دوره امير عليشيرنوايي است كه در قرن نهم هجري ساخته شده است.

آرامگاه كمال‌الملك، مقبره محمد غفاري فرزند ميرزا بزرگ كاشاني ملقب به كمال‌الملك كه از سرآمدان نقاشي در ايران است در ابتداي باغ شيخ عطار نيشابوري قرار دارد و زيارتگاه فرهنگ دوستان ايراني است.

مسجد جامع نيشابور هم بناي تاريخي ديگري است كه از آثار يادگار مانده از سلطان حسين بايقرا، آخرين امير تيموري در اين منطقه است و پهلوان كرخي فرزند بايزيد كه مقبره او نيز در اين مسجد است.

آرامگاه نظام‌الملك بكروي در كدكن نيشابور هم از ديگر بناهاي تاريخي، فرهنگي است از آهك و گچ ساخته شده و سقف آن با كاشي فيروزه‌اي مزين گرديده است.

مقبره امامزاده محروق از فرزندان امام چهارم كه با گنبدي كاشيكاري شده داراي ايوانهاي زيبا در باغ مشجري است.

امامزاده سيدابراهيم(ع) هم در كنار بقعه امامزاده محروق دفن شده كه يكي از اولاد حضرت موسي بن جعفر(ع) مي‌باشد.

بقعه قدمگاه نيشابور هم در  ۲۰ كيلومتري اين شهر، بناي زيبايي است كه بنام قدمگاه از قرن يازدهم هجري در اين منطقه برجاي مانده است. اين بنا به صورت هشت گوش با ايوانهاي بلند و طاق نماهاي دو طبقه ساخته شده است.

همچنين آرامگاه فضل ابن شاذان، چشمه خم تركان، چشمه گرماب، طاقونكوه هم از ديگر اماكن تاريخي، سياحتي و زيارتي اين شهر است.

روایت از:

«نيشابور؛ شهري فيروزه‌اي در تاريخ و ادب ايران زمين»،IRNA(خبرگزاری جمهمری اسلامی)، 01/01/1385

ماهنامه بين المللي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي «جاده ابريشم» در صفحه 115

 ضميمه شماره 57 خود، در مرداد 1382، از مسجد چوبي نيشابور، چنين نوشته است:

بازار تاريخي نيشابور از جمله بازارهاي سر پوشيده منحصر به فرد در استان خراسان مي باشد كه قدمت آن به دوره صفويه مي رسد. اين بازار تنها قسمت باقيمانده از بازار بزرگي است كه از حوالي «دروازه مشهد» شروع و به دروازه عراق منتهي مي شد. و متاسفانه بخش اعظم آن از بين رفته است. در داخل اين بازار تعدادي سرا، كاروانسرا، تيمچه و حمام قرار دارد. عمليات مرمت و بازسازي بازار سر پوشيده از سال 1377 توسط سازمان ميراث فرهنگي و با همياري كسبه بازار شروع و همچنان ادامه دارد.

سخن اول: نقش و كاركرد مسجد

آموزش اسلامي با دعوت پيامبر نخستين معلم و مربي مسلمانان و از مسجد كه در واقع پايگاه تعليمات اسلامي بود، آغاز گرديد.

مسجد كه در عصر نبوت و دوره خلفاي راشدين بنايي بسيار ساده و ابتدايي داشت مجمع نو مسلماناني بود كه براي حل و فصل مسايل جديد درآن آمد و شد داشتند.

اقامه نماز، استماع سخنان پيامبر(ص) در باب آياتي كه وحي مي‌شد، تبليغ دين و ابلاغ احكام شرعي، اعلان جنگ و جهاد و عقد صلح، تقسيم غنايم جنگي ، ارسال نامه‌ها، تشييع جنازه و مسايلي از اين قبيل كه بيشتر آنها در زندگي نو مسلمانان تازگي داشت از جمله فعاليت‌هاي آغاز حيات مسجد بود.

مسجدالنبي همزمان با هجرت رسول خدا به مدينه بنياد گرديد و درواقع كهن- ترين دانشگاه اسلامي و پايگاه اساسي‌ترين تعليمات در تاريخ آموزش اسلامي بوده است.

آموزش اسلامي نخستين مرحله پيدايي فعاليت خود را از مسجد به عنوان يك پايگاه تعليماتي آغاز كرد و از اين مكان به اداي وظيفه و انجام رسالت خويش پرداخت و چندان نپائيد كه مسجد به منزله پايگاه اساسي تعليم در جامعه اسلامي درآمد و نخستين هسته دانشگاه‌اسلامي بر اين اساس شكل گرفت.

براي مسجد كاركردها و نقش هاي زيادي قائل شده اند، از آن جمله اند؛

• مسجد خانه خداست؛ وقتي شما به عنوان دارالقضاء، دارالافتاه و دارالاماره در مسجد كه خانه خداست، فعاليت مي كنيد، قداست معنوي خاص مسجد بر ذهن و روح شما تاثير مي گذارد و فضاي خانه خدا را تداعي مي كند. اصطلاح خانه خدا يك اصطلاح كاملا تاويلي است، يعني محل تجلي و حضور خدا. وقتي شما وارد چنين فضايي مي شويد و در آن به فعاليت مي پردازيد مطمئنا بر شما تاثير مي گذارد و جنبه معنوي خاصي براي آن در نظر مي گيريد.
• مسجد پناهگاه مردم؛ يكي ديگر از نقش هاي كليدي مسجد، پناهگاه بودن مردم بخصوص افراد ضعيف و مستضعف است. در گذشته اگر حتي فرد گنهكار و مجرمي به مسجد پناه مي آورد، كسي نمي توانست متعرض او شود، چرا كه معني كار او اين بود كه به خانه خدا پناه آورده است و خانه خدا محل امني براي مردم است.
• مركز آموزش و پرورش مردم؛ در زمان حضرت رسول اكرم (ص) مسجد تنها يك مركز عبادي نبود، بلكه تمام معارف و احكام اسلامي اعم از آموزشي و پرورشي، در آنجا گفته مي شد و همه گونه تبليغات ديني و علمي و حتي امور مربوط به خواندن و نوشتن در آنجا انجام مي گرفت و تا آغاز قرن چهارم هجري قمري غالبا مساجد در غير اوقات نماز، حكم مدارس را داشت و بعدا مراكز آموزشي صورت خاصي به خود گرفت و بسياري از بزرگان علم و دانش، فارغ التحصيلان حلقه تدريس هايي هستند كه در مساجد برگزار مي شد.
• مسجد اصلي ترين مكان در تمدن اسلامي؛ به گفته دكتر حسن بلخاري، مسجد اصلي ترين مكان در تمدن اسلامي است، چه در دوران صدر اسلام كه يك مكان چند منظوره به حساب مي آمد و چه در اين دوره كه باز به عنوان اصلي ترين مكان در شهري كه هويت اسلامي دارد، محسوب مي شود.

سخن دوم:  مسجد تبلور معماري ايراني

زماني مي‌گفتند، تبلور بهترين آثار معماري ايران را در مساجد مي‌توان يافت، مساجدي با شبستان‌هاي زيبا، حوضي بزرگ براي وضو گرفتن و به آسمان نگاه كردن. آسماني كه از حوض آبي مسجد ديده مي‌شد. و چشمك ماه و خورشيد در وراي آن و آن وسوسه كودكانه براي به حركت در آوردن آب حوض، با تلنگر انگشتان، باشد كه ماه زيباي آسمان، در ميانش شكسته شود.

سردري زيبا، كاشي‌هايي با طراحي گل مرغ، گل‌هاي شاه‌عباسي و اسليمي‌هاي توپر و توخالي، با يك رنگ لاجوردي زيبا كه مختص ايران زمين است و بس.

آجرهاي منظم كه در آن روح معمار دميده شده‌ است. به ياد آن زمان كه معمار عارف با كارگران مشتاقش به هنگام آغاز كار روزانه، نخست، وضو گرفته پس از آن با هر "سبحان‌الله" و ذكر خدا، آجري روي آجر گذاشتند تا مسجدي بنا شود، پناهگاه پناهجويان پردرد.

مي‌گويند گاهي آن عارف معمار، مصيبت امام حسين را زمزمه مي‌كرد و با چيدن هر آجر، قطره اشكي بر گونه‌هاي روحاني‌اش نمايان مي‌شد كه تا ابد، هر رهگذري را براي لحظه‌اي هم كه شده بسوي مسجدش بخواند.

بي‌جهت نيست كه مي‌گويند تبلور معماري ايراني را در مساجد مي‌توان يافت و آن عشق. آن عشقي كه درهيچ كاخي از كاخ‌هاي به ‌جا مانده از پادشاهان پيشين نمي‌توان يافت.