پناهگاه حيات وحش حيدري

پناهگاه حيات وحش- تعريف:

محدوده‌ها یا زیستگاه‌های طبیعی نمونه برای جانوران وحشی، که به منظور حمایت از جمعیت گونه‌های جانوری و افزایش سطح کیفیت آن‌ها، انتخاب می‌شوند. کمترین وسعت پناهگاه‌های حيات وحش باید به حدی باشد که ضمن رفع نیاز گونه‌های جانوری، پیوستگی و ارتباط متقابل واحدهای آن‌ها را نیز تضمین کند. این مناطق، محیط‌های مناسبی برای فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی، به ویژه در ارتباط با جانوران وحشی به شمار می‌آیند. بهره‌برداری مصرفی و سازگار و همچنین فعالیت‌های گردشکری کنترل شده در پناهگاه‌ها مجاز است. ]طرح سرزمين[

مجوز پناهگاه حيات وحش حيدري:

پناهگاه حيات وحش حيدري نيشابور، در سال 1381، طی مصوبه‌ي شماره‌ي 228 مورخ 21/3/1381 شورای‌عالی محیط زیست، به مجموعه مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت از محيط زيست كشور پیوست. ]دانشنامه جامع ميراث فرهنگي[

مختصات و مشخصات جغرافيايي پناهگاه حيات وحش حيدري نيشابور:

منطقه‌ي حیدری نیشابور، با مساحتي بالغ بر 46350 هزار هکتار[1]، در عرض جغرافیایی 4042518 تا 4076036 و طول جغرافیایی 633023 تا 657491 در زون40 و در شمال شهر نیشابور[2] و در استان خراسان رضوی واقع گرديده است. روستاهای بقیع، بجنو، برمهان، خربره، کلیدر، برکشاهی و کلاته در مجاورت اين منطقه قرار دارند. ]دانشنامه جامع ميراث فرهنگي؛ قاسم‌پور[

ويژگي‌هاي طبيعي، زيستي و اقليمي منطقه‌ي حيدري:

منطقه‌ي حيدري نيشابور، که در منتهي‌اليه غربی رشته کوه بینالود واقع گردیده و داري سیماي کوهستانی و صخره‌ای، تپه‌ماهورهای فراوان و دره‌های نسبتا عمیق، اکوسیستمي فعال با ذخیره‌گاه‌های طبیعی با تنوع فون و فلور قابل‌ملاحظه، می‌باشد. اين منطقه، یکی از بهترین شکارگاه‌های شرق کشور محسوب می‌گردد. منطقه‌ي حيدري، علاوه بر در بر گرفتن توده‌های جنگلی ارس شهرستان نيشابور، يكي از مهمترين زيستگاه‌هاي قوچ و ميش اوريال در سطح كشور است.

از گونه‌های مهم گیاهی منطقه‌ي حيدري نيشابور، می‌توان از کرکو، داغداغان، سنجد، زرشک، باریجه، شیرخشت و بارهنگ و از گونه‌های مهم جانوری آن، می‌توان قوچ و میش اوریال، گربه‌ي وحشی، سمور، پلنگ، کفتار، گرگ، گراز، روباه و انواع پرندگان شكاري از قبيل شاهین، بحری، كبك، تيهو و... را برشمرد. ]دانشنامه جامع ميراث فرهنگي؛ قاسم‌پور؛ حقانيت[

منطقه‌ي حفاظت شده‌ي رئيسي[3]

منطقه‌ي حفاظت شده-تعريف:

اراضی به نسبت وسیع، با ارزش حفاظتی زیاد که با هدف حفظ و احیای رویش‌گاه‌های گیاهی و رویش‌گاه‌های گیاهی و زیست‌گاه‌های جانوری انتخاب می‌شوند. مناطق حفاظت شده، محیط‌های مناسبی برای اجرای برنامه‌های آموزشی و پژوهش‌های زیست محیطی به شمار می‌آیند. انجام فعالیت‌های گردشگری و بهره‌برداری مصرفی و اقتصادی متناسب با نواحی هر منطقه و براساس طرح جامع مدیریت مناطق، مجاز است. ]طرح سرزمين[

موقعيت جغرافيايي و وسعت منطقه‌ي حفاظت شده‌ي رئيسي:

منطقه‌ي حفاظت شده‌ي رئيسي با وسعتي حدود 50 هزار هكتار، در دشت نيشابور و در سمت شرق محور نيشابور-كاشمر، واقع شده است كه از شمال به كال‌شور، و از شرق به جاده‌ي شوسه‌ي روستاي همايي، در جنوب از روستاي همايي تا شاه‌بخش و از اين نقطه تا امتداد جاده‌ي صعب‌العبور تا درخت سنجد و در امتداد همان جاده به گل‌چشمه، آخور و ارغش تا قاسم آباد و از غرب به جاده‌ي روستاي قاسم‌آباد تا  پل كال‌شور، محدود مي شود. از حدود 19 كيلومتري جنوب نيشابور، منطقه‌ي رئيسي، شروع مي‌شود. ]راسخي‌نيا؛ آشيانه [

ويژگي‌هاي طبيعي، زيستي و اقليمي منطقه‌ي حفاظت شده‌ي رئيسي:

اين محدوده، منطقه‌اي كويري با تركيبي از دشت، تپه‌ماهور و مسيل‌هاي پراكنده كه كال‌شور نيشابور به سبزوار، از شمال آن مي‌گذرد و  اين عامل بر تنوع زيستي منطقه، افزوده است. پوشش گياهي منطقه داراي تنوع زياد بوده و در آن گياهاني چون ورك، درمنه، گل‌گندم، پيچك، كما و ... را مشاهده مي‌نماييم. قسمت‌هايي از منطقه را جنگل‌هاي تاغ، پوشانده است. حيات وحش منطقه، شامل آهو، گرگ، روباه، كفتار، گربه‌ي وحشي، خرگوش، تشي (بزون غوره) و ...، انواع خزندگان، نظير انواع مارها، مارمولك، لاك‌پشت و ...، و انواع پرندگان بومي از قبيل شاهين، بالابان، عقاب، قرقي، شابوف، كبك، تيهو، كوك، باقرقره، هوبره و ... مي‌باشد.] راسخي‌نيا؛ حقانيت [

از کل مساحت جغرافیایی شهرستان نیشابور که معادل 3/8925  یا 892530 هکتار است، 5500 کیلومتر مربع ان را دشت و 3425 کیلومتر مربع بقیه را ارتفاعات تشکیل می دهد.

سهم عظیمی از ناهمواری ها را رشته کوه های بینالود به خود اختصاص داده است. این رشته کوه ها با طول 125 کیلومتر در حدفاصل شهرستان های مشهد و نیشابور در جهت شمال غرب-جنوب شرق، در بخش شمالی شهرستان نیشابور قرار دارد که دهستان های سرولایت، مازول، اردوغش و زبرخان در دامنه های جنوبی و پیوه ژن، اردمه، شاندیز، گلمکان و چناران در دامنه های شمالی آن واقع است. این رشته کوه دارای قله های متعددی است که عبارتند از بینالود، چشم سبز بال کمالی، یال بلوچ، گرده سنگ، کمر زرد، میانه دوزی، ذاوهون، کوه پیلان.

بلندی های شیرباد با ارتفاع 3200 متر و زرگران با ارتفاع 3100 متر در جنوب قله بینالود قرار دارند. کلیه آبریزهای شمالی این کوهستان به «کشف رود» و آبریزهای جنوبی ان به «کال شور» می ریزد. روستاهای مهمی چون زشک، طرقبه و گلمکان در دامنه های شمالی، و روستاهای بزرگی مانند بوژان، درّود و خرو در دامنه های جنوبی این کوهستان قرار دارند.

بینالود، دورنمای برجسته ای را در خراسان به وجود آورده و در هنگام بهار و تابستان عالی ترین مراتع را در اختیار می گذارد؛ به همین دلیل است که در فصل ییلاقی به گروه بسیاری از کوچ نشینان، نیمه کوچ نشینان، و نیز گله هایی که به روستائیان تعلق دارد، به خصوص در ارتفاعات بین 1800 تا 2700 متر بر می خوریم.

کوه های بینالود در برف

بینالود (Binalud)

این قلّه، با ارتفاع 3315 متر در محدوده ی شهرستان نیشابور، بخش تحت جلگه، دهستان فیروزه و در 26 کیلومتری شمال شهر نیشابور واقع شده است. جهت کوه شمال غربی- جنوب شرقی بوده و مختصات جغرافیایی قله ی آن به طول  58 درجه و عرض 36 دقیقه است.

کوه گرماب Garmab))

 در دهستان های بار، معدن و مشکان، 62 کیلومتری شمال غربی نیشابور، با ارتفاع حدود 2050 متر قرار گرفته، دارای معدن فیروزه است و در شمال روستای معدن قرار دارد.

کوه معدن Ma'dan))

در دهستان بار و معدن، 57 کیلومتری شمال غرب شهر نیشابور، ارتفاع 2050 متر، دارای معدن فیروزه است و در شمال معدن قرار دارد.

کوه بوژان  Buzan))

این کوه به ارتفاع 2856 متر، در بخش مرکزی دهستان فضل و در 15 کیلومتری شمال شرقی مرکز شهرستان قرار دارد. جهت کوه جنوب شرقی- شمال غربی است و با مختصات قله ی آن، به طول 58 درجه و 59 دقیقه و عرض 36 درجه و 17 دقیقه، در رشته کوه بینالود قرار دارد.

کوه بالا سفید Bala-sefid))

این کوه، در بخش مرکزی دهستان فضل و در 15 کیلومتری شمال شرقی مرکز شهرستان نیشابور قرار دارد. جهت کوه جنوب شرقی – شمال غربی، و از ارتفاعات بینالود است و در 58 درجه و 59 دقیقه و 36 درجه و 17 دقیقه ی عرض شمالی قرار دارد.

کوه هفت برادر Haft baradar))

این کوه در دهستان های سرولایت بار و معدن، 57 کیلومتری شمال غربی شهر نیشابور، با ارتفاع 1973 متر قرار دارد. روستاهای متعددی در دامنه های کوه هفت برادر واقع است که عبارتند از حاجی آباد، لارستان، چهار گوشلی، فاضل آباد، کلاته شاهین، کلاته حاجی، شتر سنگ، تخت مشک، گاوکش و قره گل، رودخانه ی کال شور از دامنه شمالی و همچنین را آسفالت سبزوار به چکنه ی سفلی از دامنه ی شمالی این کوه عبور می کند.

کوه بهم

این کوه با ارتفاع 2300 متر در بخش سرولایت نیشابور، دهستان سرولایت و در 35 کیلومتری جنوب مرکز شهرستان قوچان واقع شده است. جهت کوه شمال شرقی – جنوب غربی بوده و مختصات جغرافیایی قله ی آن به طول 58 درجه و 27 دقیقه و عرض 36 درجه و 50 دقیقه است.

در بخش های جنوب غربی شهرستان نیز پیش کوه های سرخ، حدفاصل شهرستان های کاشمر و تربت حیدریه با نیشابور، سیمای هموار شهرستان نیشابور را به دشتی ناهموار را تبدیل نموده و آن را محدود ساخته اند. از قله های معروف بخش جنوبی می توان به کوه های کمر سفید، چین کلاغ، چشمه نی و چشمه شیرین اشاره نمود.

بنابر آنچه گفته شد: دشت هموار نیشابور که بخش عظیمی از شهرستان را در برگرفته و از شمال با رشته کوه های بینالود، از جنوب با پیش کوه های سرخ، و از غرب با تپه ماهورهای طاغانکوه محدود می گردد.

منبع:

مدیح، عباسعلی. «نیشابور و استرتژی توسعه: جغرافیای طبیعی، انسانی، اقتصادی و گردشگری»، مشهد: انتشارات شهر فیروزه و نوای غزل، 1385، ج1، ص 16-18.

حوزه ي آبريز دشت نيشابور

حوزه ي آبريز دشت نيشابور، جزئي از حوضه ي آبريز آبريز كوير مركزي ايران (كوير نمك يا دشت كوير) است كه از شمال به خط الرأس ارتفاعات بينالود، از شرق  به بلندي هاي ليلاجوق و يال پلنگ و از جنوب به تپه ماهورهاي نيزه بند، سياه كوه و كوه نمك و از غرب به حوزه ي آبريز دشت سبزوار محدود مي شود.

وسعت كل حوزه ي آبريز دشت نيشابور حدود 7330 كيلومتر  مربع مي باشد. حوزه ي آبريز دشت نيشابور، دقيقا بر محدوده ي تقسيمات كشوري شهرستان نيشابور منطبق نيست بطوريكه قسمت اعظم بخش سرولايت، قسمت هاي غربي بخش تحت جلگه، نواحي جنوب غرب بخش ميان جلگه، خارج از دشت نيشابور قرار دارند و متقابلا قسمت هايي از بخش احمدآباد مشهد و رخ تربت حيدريه در محدوده ي دشت نيشابور قرار مي گيرند.

دشت كوير

در شمال دشت لوت يك چاله ي بزرگ زمين شناسي به نام كوير نمك و يا دشت كوير قرار دارد كه از شرق به كوه هاي طبس الي كوه هاي سبزوار، از شمال به ارتفاعات سبزوار تا سمنان محدود مي باشد و در جنوب آن دشت لوت واقع شده است. كوير نمك در بزرگترين منطقه ي بياباني ايران واقع شده است. طول شرقي غربي آن 600 كيلومتر و عرض آن از شمال به جنوب بين 100 تا 300 كيلومتر بوده و مساحت آن بين 50 تا 60 هزار كيلومتر مربع مي باشد. كوير نمك، آب هاي سطحي بخش وسيعي از كشور را به خود جذب مي كند و يكي از حوزه هاي مسدود داخلس كشور را به وجود مي آورد. در تقسيم بندي هيدروليژيكي ايران اين حوزه از نگاه يدالله افشين پديد آورنده ي كتاب «رودخانه هاي ايران» تحت عنوان كوير نمك مورد بررسي قرار مي گيرد. اين حوزه بخش وسيعي از مناطق مركزي و شرقي كشور را تشكيل مي دهد  و از خاور به حوزه ي آبريز مسدود  كناري، از شمال خاوري به كوه هاي بينالود (كه دشت نيشابور پاي اين كوه ها قرار گرفته است) و جام، از شمال به رشته كوه هاي البرز و حوزه ي آبريز درياي مازندران، از غرب به حوزه ي آبريز مركزي و يزد و اردستان و از جنوب به حوزه ي آبريز كوير لوت محدود مي گردد.

بارندگي در  دشت كوير

شهر هاي نيشابور، سبزوار، دامغان، سمنان، گرمسار، جوين، اسفراين، جاجرم، ميامي، جندق، بشرويه، بجستان، كاخك، گناباد، كاشمر و تربت حيدريه از كانون هاي  مهم شهري اين حوزه بوده و در داخل آن قرار دارند. ميزان بارندگي در اين حوزه اندك مي باشد. علت اين امر تلفيق دو عامل دوري از دريا و منشاء رطوبت و ديگري پايين بودن ارتفاع مي باشد. زيرا توده هاي مرطوب شمالي و باختري كه وارد كشور مي شوند در برخورد به ارتفاعات بلند البرز و زاكرس قسمت اعظم رطوبت خود را از دست داده و پس از رسيدن به مناطق كوير ايران فاقد توان باران زايي مي باشند. در چنين وضعيتي در بخش مركزي كوير ميزان بارندگي حدود 50 ميليمتر در سال هم نمي رسد و در ساير  قسمت ها و يا بهتر است گفته شود در قسمت اعظم منطقه مقدار بارش به 200 ميليمتر در سال هم نمي رسد. رژيم بارندگي عمدتا مديترانه اي و زمان نزول آن در فاصله ي ماه هاي بهمن تا پايان فروردين حادث مي شود.

رودخانه هاي دشت كوير

حوزه ي ابريز كوير نمك از خشك ترين نواحي داخلي ايران بوده و فاقد  آب ها يا رود خانه هاي دائمي است بجز در قسمت شمال شرقي آن (كه دشت نيشابور در اين قسمت قرار دارد) كه تعدادي رود با دلتاي كور وجود دارد، در ساير قسمت هاي آن  رودخانه ي دائمي ديده نمي شود.  و رودخانه هاي موجود اتفاقي يا فصلي بوده و غالب آنها در وسط دشت ها محو مي شوند.

رودخانه هاي نيشابور

اطلاعاتي كه در ادامه مي آيد با استفاده از كتاب «رودخانه هاي ايران» تاليف يدالله افشين، بدست آمده است. از متخصصين و كارشناسان محترم  دست اندر كار در اين حوزه دعوت مي شود «ابرشهر؛ تارنگار اطلاع رساني نيشابور» را در تكميل اطلاعات رودخانه هاي شهرستان نيشابور ياري نمايند.

رودخانه بار

شاخه اي از رودخانه سليت مي باشد. از دامنه هاي كوه 2750 متري دال خان واقع در 34 كيلومتري شمال نيشابور سرچشمه مي گيرد. حوزه ي آبريز آن در بخش مركزي همين شهرستان قرار دارد. در جهت جنوب و از ميان كوه هاي بلند جريان مي يابد. روستا هاي بار، دامجان و چهار باغ را مشروب نموده و شاخه اي را بنام طاقان (طاغان) از خاور (چپ) مسير دريافت مي نمايد. از دهكده خانلق رد شده و وارد دشت مي شود. در اراضي روستاي گلشن وارد رودخانه ماسيت مي شود.

طول اين رودخانه حدود 45 كيلومتر و وسعت حوزه آبريز آن 400 كيلومتر مربع مي باشد. اين رودخانه داراي آب دائم بوده و رژيم آبي آن برفي، باراني است. آبدهي اين رودخانه در محل اريه و در يك دوره ي 34 ساله بطور متوسط 9/18 ميليون متر مكعب بوده است. در روستاي چهارباغ محل مناسبي جهت احداث سد بر روي آن وجود دارد.

رودخانه بزرگ (خرو)

از دامنه هاي جنوبي رشته كوه هاي بينالود و قله اصلي 3211 متري آن واقع در 35 كيلومتري شمال خاوري نيشابور سرچشمه مي گيرد. شاخه اي از رودخانه شور (كال شور) محسوب مي گردد. در جهت جنوب باختري  جريان مي يابد. در حوالي روستاي خرو بالا وارد دشت مي گردد. پس از سيراب نمودن روستاي مزبور و روستاي خرو پايين و قطع جاده و راه آهن نيشابور وارد كال شور سبزوار مي گردد.

طول اين رودخانه 32 كيلومتر بوده و در يك كيلومتري شمال خاوري روستاي خرو بالا محل بسيار خوبي براي احداث سد و ذخيره ي آبهاي اضافي و سيلابي اين رودخانه وجود دارد. حوزه آبريز اين رودخانه در بخش مركزي شهرستان نيشابور قرار دارد. بعلت وجود ارتفاعات بلند بينالود كه بصورت كانون آبگير دايمي است، اين رودخانه داراب آب دايم مي باشد. آب رودخانه شيرين و گوارا بوده و به مصرف روستاهاي واقع در مسير مي رسد. مازاد آب رودخانه و جريان هاي سيلابي آن در فصول بارندگي وارد كال شور مي شود.

آبدهي رودخانه خرو در چشمه علي در طول 20 سال آمار گيري بطور متوسط 7/15 ميليون متر مكعب در سال اندازه گيري شده است.

رودخانه بوژان

در بخش مركزي شهرستان  نيشابور بوده و شاخه اي از كال شور است. از دامنه هاي جنوبي كوه گودرز (ارتفاع 3209متر) واقع در 22 كيلومتري شمال خاوري نيشابور (از رشته ارتفاعات بينالود) سرچشمه مي گيرد. در جهت جنوب باختري جريان يافته و در حوالي روستاي بوژان از بستر كوهستاني خارج شده و وارد اراضي خاوري نيشابور مي گردد. پس از جريان در قسمتي از آن در جنوب اين شهر وارد كال شور مي گردد.

طول اين رودخانه 37 كيلومتر بوده و در 500 متري شمال خاوري بوژان محل مناسبي براي احداث سد و يا بندي  بر روي آن و ذخيره آبهاي اضافي و سيلابي و جود دارد. اين رود داراي ويژگي هاي دائمي بوده و آب آن در مسير به مصرف مي رسد. در مواقع سيلابي آبهاي اضافي آن وارد كال شور ميشود.

رودخانه جوين (Joveyn)

از شاخه هاي مهم رودخانه جاجرم مي باشد. از دامنه هاي  كوه ماهرخ واقع در 80 كيلومتري شمال باختري نيشابور سرچشمه مي گيرد. شاخه هاي ابتدايي اين رودخانه بنامهاي كال ينگجه و سرولايت، روستاهاي سرولايت، ميرآباد پيرشهباز، خايسك و ينگجه را مشروب نموده و به يكديگر اتصال مي نمايند. در ابتداي تلاقي اين رودخانه را كال مشگان هم مي گويند. رودخانه جوين پس از تلاقي شاخه هاي اوليه آن وارد دشت باريك و بلند جوين مي شود. در جهت باختر جريان مي يابد. از بين ارتفاعات اسفراين در شمال و رشته كوه هاي جغتاي در جنوب مي گذرد. شاخه هاي متعددي را از دو سوي مسير دريافت مي نمايد. از دهكده اميرآباد گذشته و وارد رودخانه جاجرم مي شود.

طول رودخانه مزبور 250 كيلومتر بوده و مساحت حوزه ي آبريز آن بالغ بر 9000 كيلومتر مربع مي باشد. اين رودخانه بهارآبه بوده  و بعلت شوري و تلخي، هيچگونه استفاده زراعي از آن بعمل نمي آيد. ليكن شاخه هاي سرچشمه اي آن داراي آب دايم مي باشند. آب آنها شيرين و به مصرف زراعي و روستاهاي اطراف مسير مي رسد. پس از طي دشت جوين شور و غير قابل استفاده مي گردد. در بستر ميان دشتي، رودخانه جوين حالت زهكشي اين دشت را داشته و فاقد شبكه شاخه بندي متراكمي است.

رودخانه حصار جلابي

از شاخه هاي كال شور مي باشد. از كوه اره تيغ واقع در 70 كيلومتري جنوب خاوري نيشابور سرچشمه مي گيرد. در جهت شمال باختري جريان يافته و روستاهاي گرماب، علي آباد و حصار جلابي را مشروب مي نمايد. پس از خروج از محدوده كوهستاني وارد دشت نيشابور مي گردد و سپس به كال شور مي پيوندد.

طول اين رودخانه 50 كيلومتر بوده و مساحت حوزه ي آبريز آن حدود 600 كيلومتر مربع مي باشد. اين رودخانه فصلي مي باشد.

رودخانه سالاري يا كال اسفيز

در بخش كدكن شهرستان تربت حيدريه واقع است و از شاخه هاي كال شود مي باشد. از دامنه هاي كوه چهل تن (ارتفاع بلند ترين نقطه اين رشته كوه 3013 متر مي باشد) واقع در 75 كيلومتري جنوب نيشابور سرچشمه مي گيرد. شاخه هاي اوليه آن به شمال جريان يافته و در حوالي روستاي تلخ بخش به هم پيوسته و اين رود خانه را تشكيل مي دهند. اين رودخانه روستا هاي گلبو بالا، گلبو پايين را مشروب نموده و وارد دهستان شاه بخش مي گردد. سرانجام پس از عبور از روستاي حاجي آباد در جنوب نيشابور وارد كال شور مي شود.

طول اين رودخانه 65 كيلوتر بوده و مساحت حوزه ي آبريز آن حدود 300 كيلومتر مربع مي باشد. اين رودخانه داراي جريان فصلي بوده و در زمستان و اوايل بهار و همچنين در مواقع بارندگي داراي آب بوده و در ساير مواقع سال خشك مي گردد.

رودخانه سرولايت يا نشيب (Sarvalayat)

از قسمت بالاي دره ي وان، در 105 كيلومتري شمال باختري نيشابور سرچشمه مي گيرد و ضمن عبور از دره ي وان، روستاي استخر را سيراب مي كند. سپس از كنار روستا هاي بهار بالا، دربند و نشيب  مي گذرد و قبل از رسيدن به روستاي داراب با دو ريزابه ي باختري كوچك كه در دامنه هاي  شمالي و جنوبي  كوه قوچ خوار جريان دارند، مخلوط مي شود و پس از سيراب ساختن روستاي داراب به روستاهاي كاهان،بسك، سيمان و عباس آباد مي رسد. در جنوب روستاي اخير با دو ريزآبه ي خاوري كه از كوه ماهرخ سرچشمه گرفته اند در هم مي آميزد و  بسوي روستاي ديوانگان و يام و گل گنبد روان مي شود و در 2 كيلومتري جنوب باختري روستاي اخير به كال شور جوين مي ريزد.

رودخانه سليت

شاخه اي از كال شور است. از دامنه هاي كوه حيدري واقع در شمال باختري نيشابور سرچشمه مي گيرد. از شمال به جنوب جريان يافته  و روستاهاي خربره، كارجي، كلاته محمد جان و اندرآب را مشروب نموده و وارد دشت هاي شمال باختري نيشابور مي گردد. شاخه هاي متعددي از دامنه هاي جنوبي كوههاي شمالي نيشابور دريافت مي كند و در جنوب باختري اين شهر  و در روستاي رهن كاريز وارد كال شور مي گردد.

طول اين رودخانه كه در شهرستان نيشابور جاري است 80 كيلومتر بوده و مساحت حوزه ي آبريز آن حدود 1300 كيلومتر مربع مي باشد. اين رودخانه فصلي بوده و در بهار و زمستان و ديگر مواقع باراني داراي آب مي گردد و در ساير فصول سال خشك مي باشد. در جنوب روستاي اندرآب محل مناسبي براي احداث سد بر روي اين رودخانه وجود دارد.

رودخانه شور (كال شور)

اين رودخانه يكي از مهم ترين شاخه هاي رودخانه جاجرم و حوزه ي آبريز كوير نمك مي باشد... شاخه هاي اوليه رودخانه شور در جنوب خاوري نيشابور به هم متصل شده و اين رودخانه را بوجود مي آورند. رودخانه وارد شهر مزبور شده و در نهايت دشت نيشابور را از خاور طي مي نمايد و وارد دشت سبزوار مي گردد. رودخانه شور دشت سبزوار را در همان جهت قبلي طي نموده  و از جنوب شهر سبزوار مي گذرد شاخه هاي متعددي را دريافت و وارد رودخانه جاجرم مي گردد.

طول رودخانه شور 390 كيلومتر بوده و مساحت حوزه ي آبريز آن بيش از 26000 كيلومتر مربع مي باشد. شاخه هاي اوليه اين رودخانه كه از دامنه هاي پربرف بينالود سرچشمه مي گيرد همواره داراي آب بوده و رژيم آنها برفي و باراني است. در بقيه مسير رودخانه حالت زهكش دشت سبزوار را داشته و داراي آب مي باشد ليكن در وسط دشت بعلت عبور از زمين هاي نمكزار و گچي آب آن آلوده شده و قابل شرب و يا آبياري كشاورزي نمي باشد. آب اين رودخانه به قدري تلخ است كه از آن املاح سولفات دوسود استخراج مي شود. در موقع طغيان آب بعلت پست و هموار بودن زمين هاي اطراف عرض رودخانه به حدود يك كيلومتر مي رسد. آبدهي متوسط ساليانه آن در روستاي روح آباد واقع در جنوب نيشابور 64/5 ميليون متر مكعب و حداكثر آبدهي لحظه اي آن در همين محل 6/17 متر مكعب در ثانيه بوده است.

وسعت حوزه آبريز شهر نيشابور 6100 و وسعت دشت نيشابور 2900 كيلومتر مربع مي باشد. بارندگي در اين دشت 280 و در دامنه هاي كوه هاي بينالود 360 ميليمتر مي باشد. 

رودخانه طاقان

شاخه اي از رودخانه ي بار بوده و  از دامنه هاي باختري كوه بينالود (قله 3075 متري) واقع در 27 كيلومتري شمال نيشابور سرچشمه مي گيرد. پس ارتباطات تلاقي دو شاخه ي اوليه آن رودخانه از ميان دره هاي عميق كوهستاني در جهت باختر جريان مي يابد. روستاي طاقان را مشروب نموده  و در باختر آن با رودخانه بار تلاقي مي نمايد.

طول اين رودخانه 20 كيلومتر بوده و حوزه آبريز آن كوهستاني و مرتفع مي باشد. رودخانه داراي آب دائمي با رژيم برفي و باراني است. آبدهي آن در روستاي طاقان در يك دوره هفت ساله بطور متوسط 22 ميليون متر مكعب اندازه گيري شده است.

رودخانه عشق آباد (فاروب رومان)

يكي ديگر از شاخه هاي كال شور مي باشد. از دامنه هاي باختري كوه گود زرد (ارتفاع 3209 متر) واقع در 22 كيلومتري شمال خاوري نيشابور سرچشمه گرفته و پس از تلاقي شاخه هاي آن بيكديگر در جهت جنوب باختري جربان مي يابد. از بستر كوهستاني خارج شده و وارد اراضي روستاي عشق آباد و شمال نيشابور مي گردد. از كنار شهر مزبور گذشته و در جنوب باختري آن وارد كال شور مي گردد. نام ديگر اين رودخانه فاروب رومان مي باشد.

طول اين رودخانه 55 كيلومتر و وسعت حوزه آبريز آن 150 كيلومتر مربع مي باشد. اين رودخانه فصصلي و بهارآبه بوده و در 5 كيلومتري شمال خاوري روستاي عشق آباد محل بسيار مناسبي براي احداث سد و ذخيره سازي آبهاي اضافي و سيلابي آن وجود دارد. آبدهي رودخانه در سال بطور متوسط 38/28 مترمكعب در محل عشق آباد اندازه گيري شده است.

رودخانه فيض آباد

شاخه اي از رودخانه سليت بوده و در بخش مركزي نيشابور جريان دارد. از دامنه هاي جنوبي كوه پيلا (ارتفاعات 2900 متري) واقع در 20 كيلومتري شمال نيشابور سرچشمه مي گيرد. در جهت جنوب باختري جريان مي يابد. در حوالي روستاي فيض آباد از بستر كوهستاني خارج و وارد دشت هاي شمالي نيشابور مي گردد و در 17 كيلومتري باختر نيشابور وارد رودخانه سليت مي گردد.

طول اين رودخانه 36 كيلومتر بوده و حوزه آبريز آن حدود 120 كيلومتر مربع وسعت دارد. آب رودخانه در سرچشمه دايمي بوده و به مصرف مي رسد. در بالادست روستاي فيض آباد محل مناسبي جهت احداث سد و يا بند كوچك بر روي اين رودخانه وجود دارد.

رودخانه مارس

از شاخه هاي كال شور مي باشد. از ارتفاعات گرماب (قله 1975متري) واقع در 40 كيلومتري شمال باختري نيشابور سرچشمه مي گيرد. در جهت جنوب خاوري جريان يافته و دره اي بنام سليماني گذشته و وارد دشت نيشابور مي گردد. در روستاي خيرآباد به جنوب تغيير مسير مي دهد. از روستا هاي رباط، نجف آباد، سرده، كلاته زمان آباد، حسن آباد و كفكي عبور مي كند و در روستاي رهن كاريز وارد كال شود مي گردد.

طول اين رودخانه 56 كيلومتر بوده و وسعت حوزه آبريز آن 300 كيلومتر مربع مي باشد. اين رودخانه فصلي بوده و در زمستان و اوايل بهار و يا موقع بارندگي داراي آب بوده و در ساير فصول سال خشك مي شود.

رودخانه ينكجه

از شاخه هاي ابتدايي و تشكيل دهنده كال شور جوين مي باشد. در مناطق خاوري بخش سرولايت نيشابور قرار دارد. از دامنه هاي جنوبي كوه بزغاله كش كه داراي 2482 متر ارتفاع بوده و در 24 كيلومتري جنوب باختري قوچان واقع مي باشد سرچشمه مي گيرد. از روستاي ينكجه گذشته و قوسي به خاور مي زند. در امتداد جاده قوچان – سبزوار  در جهت باختري قرار مي گيرد. در روستاهاي واقع در مسير از جمله گل بيز و خيرآباد را مشروب مي كند. در روستاي گنبد با رودخانه سرولايت تلاقي نموده و رودخانه جوين را تشكيل مي دهد.

طول اين رودخانه 70 كيلومتر بوده و وسعت حوزه آبريز كوهستاني و نسبتا مرتفع آن در حدود 600 كيلومتر مربع مي باشد. رودخانه مزبور داراي آب دايم بوده و آب آن قبل از رسيدن به دشت مشكان به مصرف مي رسد. آبدهي رودخانه در محلي بنام آبشار در يك دوره 2 ساله بطور متوسط 3/6 متر مكعب اندازه گيري شده است.