حوزه ي آبريز دشت نيشابور

حوزه ي آبريز دشت نيشابور، جزئي از حوضه ي آبريز آبريز كوير مركزي ايران (كوير نمك يا دشت كوير) است كه از شمال به خط الرأس ارتفاعات بينالود، از شرق  به بلندي هاي ليلاجوق و يال پلنگ و از جنوب به تپه ماهورهاي نيزه بند، سياه كوه و كوه نمك و از غرب به حوزه ي آبريز دشت سبزوار محدود مي شود.

وسعت كل حوزه ي آبريز دشت نيشابور حدود 7330 كيلومتر  مربع مي باشد. حوزه ي آبريز دشت نيشابور، دقيقا بر محدوده ي تقسيمات كشوري شهرستان نيشابور منطبق نيست بطوريكه قسمت اعظم بخش سرولايت، قسمت هاي غربي بخش تحت جلگه، نواحي جنوب غرب بخش ميان جلگه، خارج از دشت نيشابور قرار دارند و متقابلا قسمت هايي از بخش احمدآباد مشهد و رخ تربت حيدريه در محدوده ي دشت نيشابور قرار مي گيرند.

دشت كوير

در شمال دشت لوت يك چاله ي بزرگ زمين شناسي به نام كوير نمك و يا دشت كوير قرار دارد كه از شرق به كوه هاي طبس الي كوه هاي سبزوار، از شمال به ارتفاعات سبزوار تا سمنان محدود مي باشد و در جنوب آن دشت لوت واقع شده است. كوير نمك در بزرگترين منطقه ي بياباني ايران واقع شده است. طول شرقي غربي آن 600 كيلومتر و عرض آن از شمال به جنوب بين 100 تا 300 كيلومتر بوده و مساحت آن بين 50 تا 60 هزار كيلومتر مربع مي باشد. كوير نمك، آب هاي سطحي بخش وسيعي از كشور را به خود جذب مي كند و يكي از حوزه هاي مسدود داخلس كشور را به وجود مي آورد. در تقسيم بندي هيدروليژيكي ايران اين حوزه از نگاه يدالله افشين پديد آورنده ي كتاب «رودخانه هاي ايران» تحت عنوان كوير نمك مورد بررسي قرار مي گيرد. اين حوزه بخش وسيعي از مناطق مركزي و شرقي كشور را تشكيل مي دهد  و از خاور به حوزه ي آبريز مسدود  كناري، از شمال خاوري به كوه هاي بينالود (كه دشت نيشابور پاي اين كوه ها قرار گرفته است) و جام، از شمال به رشته كوه هاي البرز و حوزه ي آبريز درياي مازندران، از غرب به حوزه ي آبريز مركزي و يزد و اردستان و از جنوب به حوزه ي آبريز كوير لوت محدود مي گردد.

بارندگي در  دشت كوير

شهر هاي نيشابور، سبزوار، دامغان، سمنان، گرمسار، جوين، اسفراين، جاجرم، ميامي، جندق، بشرويه، بجستان، كاخك، گناباد، كاشمر و تربت حيدريه از كانون هاي  مهم شهري اين حوزه بوده و در داخل آن قرار دارند. ميزان بارندگي در اين حوزه اندك مي باشد. علت اين امر تلفيق دو عامل دوري از دريا و منشاء رطوبت و ديگري پايين بودن ارتفاع مي باشد. زيرا توده هاي مرطوب شمالي و باختري كه وارد كشور مي شوند در برخورد به ارتفاعات بلند البرز و زاكرس قسمت اعظم رطوبت خود را از دست داده و پس از رسيدن به مناطق كوير ايران فاقد توان باران زايي مي باشند. در چنين وضعيتي در بخش مركزي كوير ميزان بارندگي حدود 50 ميليمتر در سال هم نمي رسد و در ساير  قسمت ها و يا بهتر است گفته شود در قسمت اعظم منطقه مقدار بارش به 200 ميليمتر در سال هم نمي رسد. رژيم بارندگي عمدتا مديترانه اي و زمان نزول آن در فاصله ي ماه هاي بهمن تا پايان فروردين حادث مي شود.

رودخانه هاي دشت كوير

حوزه ي ابريز كوير نمك از خشك ترين نواحي داخلي ايران بوده و فاقد  آب ها يا رود خانه هاي دائمي است بجز در قسمت شمال شرقي آن (كه دشت نيشابور در اين قسمت قرار دارد) كه تعدادي رود با دلتاي كور وجود دارد، در ساير قسمت هاي آن  رودخانه ي دائمي ديده نمي شود.  و رودخانه هاي موجود اتفاقي يا فصلي بوده و غالب آنها در وسط دشت ها محو مي شوند.

رودخانه هاي نيشابور

اطلاعاتي كه در ادامه مي آيد با استفاده از كتاب «رودخانه هاي ايران» تاليف يدالله افشين، بدست آمده است. از متخصصين و كارشناسان محترم  دست اندر كار در اين حوزه دعوت مي شود «ابرشهر؛ تارنگار اطلاع رساني نيشابور» را در تكميل اطلاعات رودخانه هاي شهرستان نيشابور ياري نمايند.

رودخانه بار

شاخه اي از رودخانه سليت مي باشد. از دامنه هاي كوه 2750 متري دال خان واقع در 34 كيلومتري شمال نيشابور سرچشمه مي گيرد. حوزه ي آبريز آن در بخش مركزي همين شهرستان قرار دارد. در جهت جنوب و از ميان كوه هاي بلند جريان مي يابد. روستا هاي بار، دامجان و چهار باغ را مشروب نموده و شاخه اي را بنام طاقان (طاغان) از خاور (چپ) مسير دريافت مي نمايد. از دهكده خانلق رد شده و وارد دشت مي شود. در اراضي روستاي گلشن وارد رودخانه ماسيت مي شود.

طول اين رودخانه حدود 45 كيلومتر و وسعت حوزه آبريز آن 400 كيلومتر مربع مي باشد. اين رودخانه داراي آب دائم بوده و رژيم آبي آن برفي، باراني است. آبدهي اين رودخانه در محل اريه و در يك دوره ي 34 ساله بطور متوسط 9/18 ميليون متر مكعب بوده است. در روستاي چهارباغ محل مناسبي جهت احداث سد بر روي آن وجود دارد.

رودخانه بزرگ (خرو)

از دامنه هاي جنوبي رشته كوه هاي بينالود و قله اصلي 3211 متري آن واقع در 35 كيلومتري شمال خاوري نيشابور سرچشمه مي گيرد. شاخه اي از رودخانه شور (كال شور) محسوب مي گردد. در جهت جنوب باختري  جريان مي يابد. در حوالي روستاي خرو بالا وارد دشت مي گردد. پس از سيراب نمودن روستاي مزبور و روستاي خرو پايين و قطع جاده و راه آهن نيشابور وارد كال شور سبزوار مي گردد.

طول اين رودخانه 32 كيلومتر بوده و در يك كيلومتري شمال خاوري روستاي خرو بالا محل بسيار خوبي براي احداث سد و ذخيره ي آبهاي اضافي و سيلابي اين رودخانه وجود دارد. حوزه آبريز اين رودخانه در بخش مركزي شهرستان نيشابور قرار دارد. بعلت وجود ارتفاعات بلند بينالود كه بصورت كانون آبگير دايمي است، اين رودخانه داراب آب دايم مي باشد. آب رودخانه شيرين و گوارا بوده و به مصرف روستاهاي واقع در مسير مي رسد. مازاد آب رودخانه و جريان هاي سيلابي آن در فصول بارندگي وارد كال شور مي شود.

آبدهي رودخانه خرو در چشمه علي در طول 20 سال آمار گيري بطور متوسط 7/15 ميليون متر مكعب در سال اندازه گيري شده است.

رودخانه بوژان

در بخش مركزي شهرستان  نيشابور بوده و شاخه اي از كال شور است. از دامنه هاي جنوبي كوه گودرز (ارتفاع 3209متر) واقع در 22 كيلومتري شمال خاوري نيشابور (از رشته ارتفاعات بينالود) سرچشمه مي گيرد. در جهت جنوب باختري جريان يافته و در حوالي روستاي بوژان از بستر كوهستاني خارج شده و وارد اراضي خاوري نيشابور مي گردد. پس از جريان در قسمتي از آن در جنوب اين شهر وارد كال شور مي گردد.

طول اين رودخانه 37 كيلومتر بوده و در 500 متري شمال خاوري بوژان محل مناسبي براي احداث سد و يا بندي  بر روي آن و ذخيره آبهاي اضافي و سيلابي و جود دارد. اين رود داراي ويژگي هاي دائمي بوده و آب آن در مسير به مصرف مي رسد. در مواقع سيلابي آبهاي اضافي آن وارد كال شور ميشود.

رودخانه جوين (Joveyn)

از شاخه هاي مهم رودخانه جاجرم مي باشد. از دامنه هاي  كوه ماهرخ واقع در 80 كيلومتري شمال باختري نيشابور سرچشمه مي گيرد. شاخه هاي ابتدايي اين رودخانه بنامهاي كال ينگجه و سرولايت، روستاهاي سرولايت، ميرآباد پيرشهباز، خايسك و ينگجه را مشروب نموده و به يكديگر اتصال مي نمايند. در ابتداي تلاقي اين رودخانه را كال مشگان هم مي گويند. رودخانه جوين پس از تلاقي شاخه هاي اوليه آن وارد دشت باريك و بلند جوين مي شود. در جهت باختر جريان مي يابد. از بين ارتفاعات اسفراين در شمال و رشته كوه هاي جغتاي در جنوب مي گذرد. شاخه هاي متعددي را از دو سوي مسير دريافت مي نمايد. از دهكده اميرآباد گذشته و وارد رودخانه جاجرم مي شود.

طول رودخانه مزبور 250 كيلومتر بوده و مساحت حوزه ي آبريز آن بالغ بر 9000 كيلومتر مربع مي باشد. اين رودخانه بهارآبه بوده  و بعلت شوري و تلخي، هيچگونه استفاده زراعي از آن بعمل نمي آيد. ليكن شاخه هاي سرچشمه اي آن داراي آب دايم مي باشند. آب آنها شيرين و به مصرف زراعي و روستاهاي اطراف مسير مي رسد. پس از طي دشت جوين شور و غير قابل استفاده مي گردد. در بستر ميان دشتي، رودخانه جوين حالت زهكشي اين دشت را داشته و فاقد شبكه شاخه بندي متراكمي است.

رودخانه حصار جلابي

از شاخه هاي كال شور مي باشد. از كوه اره تيغ واقع در 70 كيلومتري جنوب خاوري نيشابور سرچشمه مي گيرد. در جهت شمال باختري جريان يافته و روستاهاي گرماب، علي آباد و حصار جلابي را مشروب مي نمايد. پس از خروج از محدوده كوهستاني وارد دشت نيشابور مي گردد و سپس به كال شور مي پيوندد.

طول اين رودخانه 50 كيلومتر بوده و مساحت حوزه ي آبريز آن حدود 600 كيلومتر مربع مي باشد. اين رودخانه فصلي مي باشد.

رودخانه سالاري يا كال اسفيز

در بخش كدكن شهرستان تربت حيدريه واقع است و از شاخه هاي كال شود مي باشد. از دامنه هاي كوه چهل تن (ارتفاع بلند ترين نقطه اين رشته كوه 3013 متر مي باشد) واقع در 75 كيلومتري جنوب نيشابور سرچشمه مي گيرد. شاخه هاي اوليه آن به شمال جريان يافته و در حوالي روستاي تلخ بخش به هم پيوسته و اين رود خانه را تشكيل مي دهند. اين رودخانه روستا هاي گلبو بالا، گلبو پايين را مشروب نموده و وارد دهستان شاه بخش مي گردد. سرانجام پس از عبور از روستاي حاجي آباد در جنوب نيشابور وارد كال شور مي شود.

طول اين رودخانه 65 كيلوتر بوده و مساحت حوزه ي آبريز آن حدود 300 كيلومتر مربع مي باشد. اين رودخانه داراي جريان فصلي بوده و در زمستان و اوايل بهار و همچنين در مواقع بارندگي داراي آب بوده و در ساير مواقع سال خشك مي گردد.

رودخانه سرولايت يا نشيب (Sarvalayat)

از قسمت بالاي دره ي وان، در 105 كيلومتري شمال باختري نيشابور سرچشمه مي گيرد و ضمن عبور از دره ي وان، روستاي استخر را سيراب مي كند. سپس از كنار روستا هاي بهار بالا، دربند و نشيب  مي گذرد و قبل از رسيدن به روستاي داراب با دو ريزابه ي باختري كوچك كه در دامنه هاي  شمالي و جنوبي  كوه قوچ خوار جريان دارند، مخلوط مي شود و پس از سيراب ساختن روستاي داراب به روستاهاي كاهان،بسك، سيمان و عباس آباد مي رسد. در جنوب روستاي اخير با دو ريزآبه ي خاوري كه از كوه ماهرخ سرچشمه گرفته اند در هم مي آميزد و  بسوي روستاي ديوانگان و يام و گل گنبد روان مي شود و در 2 كيلومتري جنوب باختري روستاي اخير به كال شور جوين مي ريزد.

رودخانه سليت

شاخه اي از كال شور است. از دامنه هاي كوه حيدري واقع در شمال باختري نيشابور سرچشمه مي گيرد. از شمال به جنوب جريان يافته  و روستاهاي خربره، كارجي، كلاته محمد جان و اندرآب را مشروب نموده و وارد دشت هاي شمال باختري نيشابور مي گردد. شاخه هاي متعددي از دامنه هاي جنوبي كوههاي شمالي نيشابور دريافت مي كند و در جنوب باختري اين شهر  و در روستاي رهن كاريز وارد كال شور مي گردد.

طول اين رودخانه كه در شهرستان نيشابور جاري است 80 كيلومتر بوده و مساحت حوزه ي آبريز آن حدود 1300 كيلومتر مربع مي باشد. اين رودخانه فصلي بوده و در بهار و زمستان و ديگر مواقع باراني داراي آب مي گردد و در ساير فصول سال خشك مي باشد. در جنوب روستاي اندرآب محل مناسبي براي احداث سد بر روي اين رودخانه وجود دارد.

رودخانه شور (كال شور)

اين رودخانه يكي از مهم ترين شاخه هاي رودخانه جاجرم و حوزه ي آبريز كوير نمك مي باشد... شاخه هاي اوليه رودخانه شور در جنوب خاوري نيشابور به هم متصل شده و اين رودخانه را بوجود مي آورند. رودخانه وارد شهر مزبور شده و در نهايت دشت نيشابور را از خاور طي مي نمايد و وارد دشت سبزوار مي گردد. رودخانه شور دشت سبزوار را در همان جهت قبلي طي نموده  و از جنوب شهر سبزوار مي گذرد شاخه هاي متعددي را دريافت و وارد رودخانه جاجرم مي گردد.

طول رودخانه شور 390 كيلومتر بوده و مساحت حوزه ي آبريز آن بيش از 26000 كيلومتر مربع مي باشد. شاخه هاي اوليه اين رودخانه كه از دامنه هاي پربرف بينالود سرچشمه مي گيرد همواره داراي آب بوده و رژيم آنها برفي و باراني است. در بقيه مسير رودخانه حالت زهكش دشت سبزوار را داشته و داراي آب مي باشد ليكن در وسط دشت بعلت عبور از زمين هاي نمكزار و گچي آب آن آلوده شده و قابل شرب و يا آبياري كشاورزي نمي باشد. آب اين رودخانه به قدري تلخ است كه از آن املاح سولفات دوسود استخراج مي شود. در موقع طغيان آب بعلت پست و هموار بودن زمين هاي اطراف عرض رودخانه به حدود يك كيلومتر مي رسد. آبدهي متوسط ساليانه آن در روستاي روح آباد واقع در جنوب نيشابور 64/5 ميليون متر مكعب و حداكثر آبدهي لحظه اي آن در همين محل 6/17 متر مكعب در ثانيه بوده است.

وسعت حوزه آبريز شهر نيشابور 6100 و وسعت دشت نيشابور 2900 كيلومتر مربع مي باشد. بارندگي در اين دشت 280 و در دامنه هاي كوه هاي بينالود 360 ميليمتر مي باشد. 

رودخانه طاقان

شاخه اي از رودخانه ي بار بوده و  از دامنه هاي باختري كوه بينالود (قله 3075 متري) واقع در 27 كيلومتري شمال نيشابور سرچشمه مي گيرد. پس ارتباطات تلاقي دو شاخه ي اوليه آن رودخانه از ميان دره هاي عميق كوهستاني در جهت باختر جريان مي يابد. روستاي طاقان را مشروب نموده  و در باختر آن با رودخانه بار تلاقي مي نمايد.

طول اين رودخانه 20 كيلومتر بوده و حوزه آبريز آن كوهستاني و مرتفع مي باشد. رودخانه داراي آب دائمي با رژيم برفي و باراني است. آبدهي آن در روستاي طاقان در يك دوره هفت ساله بطور متوسط 22 ميليون متر مكعب اندازه گيري شده است.

رودخانه عشق آباد (فاروب رومان)

يكي ديگر از شاخه هاي كال شور مي باشد. از دامنه هاي باختري كوه گود زرد (ارتفاع 3209 متر) واقع در 22 كيلومتري شمال خاوري نيشابور سرچشمه گرفته و پس از تلاقي شاخه هاي آن بيكديگر در جهت جنوب باختري جربان مي يابد. از بستر كوهستاني خارج شده و وارد اراضي روستاي عشق آباد و شمال نيشابور مي گردد. از كنار شهر مزبور گذشته و در جنوب باختري آن وارد كال شور مي گردد. نام ديگر اين رودخانه فاروب رومان مي باشد.

طول اين رودخانه 55 كيلومتر و وسعت حوزه آبريز آن 150 كيلومتر مربع مي باشد. اين رودخانه فصصلي و بهارآبه بوده و در 5 كيلومتري شمال خاوري روستاي عشق آباد محل بسيار مناسبي براي احداث سد و ذخيره سازي آبهاي اضافي و سيلابي آن وجود دارد. آبدهي رودخانه در سال بطور متوسط 38/28 مترمكعب در محل عشق آباد اندازه گيري شده است.

رودخانه فيض آباد

شاخه اي از رودخانه سليت بوده و در بخش مركزي نيشابور جريان دارد. از دامنه هاي جنوبي كوه پيلا (ارتفاعات 2900 متري) واقع در 20 كيلومتري شمال نيشابور سرچشمه مي گيرد. در جهت جنوب باختري جريان مي يابد. در حوالي روستاي فيض آباد از بستر كوهستاني خارج و وارد دشت هاي شمالي نيشابور مي گردد و در 17 كيلومتري باختر نيشابور وارد رودخانه سليت مي گردد.

طول اين رودخانه 36 كيلومتر بوده و حوزه آبريز آن حدود 120 كيلومتر مربع وسعت دارد. آب رودخانه در سرچشمه دايمي بوده و به مصرف مي رسد. در بالادست روستاي فيض آباد محل مناسبي جهت احداث سد و يا بند كوچك بر روي اين رودخانه وجود دارد.

رودخانه مارس

از شاخه هاي كال شور مي باشد. از ارتفاعات گرماب (قله 1975متري) واقع در 40 كيلومتري شمال باختري نيشابور سرچشمه مي گيرد. در جهت جنوب خاوري جريان يافته و دره اي بنام سليماني گذشته و وارد دشت نيشابور مي گردد. در روستاي خيرآباد به جنوب تغيير مسير مي دهد. از روستا هاي رباط، نجف آباد، سرده، كلاته زمان آباد، حسن آباد و كفكي عبور مي كند و در روستاي رهن كاريز وارد كال شود مي گردد.

طول اين رودخانه 56 كيلومتر بوده و وسعت حوزه آبريز آن 300 كيلومتر مربع مي باشد. اين رودخانه فصلي بوده و در زمستان و اوايل بهار و يا موقع بارندگي داراي آب بوده و در ساير فصول سال خشك مي شود.

رودخانه ينكجه

از شاخه هاي ابتدايي و تشكيل دهنده كال شور جوين مي باشد. در مناطق خاوري بخش سرولايت نيشابور قرار دارد. از دامنه هاي جنوبي كوه بزغاله كش كه داراي 2482 متر ارتفاع بوده و در 24 كيلومتري جنوب باختري قوچان واقع مي باشد سرچشمه مي گيرد. از روستاي ينكجه گذشته و قوسي به خاور مي زند. در امتداد جاده قوچان – سبزوار  در جهت باختري قرار مي گيرد. در روستاهاي واقع در مسير از جمله گل بيز و خيرآباد را مشروب مي كند. در روستاي گنبد با رودخانه سرولايت تلاقي نموده و رودخانه جوين را تشكيل مي دهد.

طول اين رودخانه 70 كيلومتر بوده و وسعت حوزه آبريز كوهستاني و نسبتا مرتفع آن در حدود 600 كيلومتر مربع مي باشد. رودخانه مزبور داراي آب دايم بوده و آب آن قبل از رسيدن به دشت مشكان به مصرف مي رسد. آبدهي رودخانه در محلي بنام آبشار در يك دوره 2 ساله بطور متوسط 3/6 متر مكعب اندازه گيري شده است.

منبع:

افشين، يدالله. «رودخانه هاي ايران»، وزارت نيرو، تهران:1373.