بی‌بی منجمه، در اواخر قرن ششم در نیشابور متولد شد. پدرش، کمال‌الدین سمنانی -رئیس شافعیان نیشابور- و مادرش -نواده‌ی محمدبن یحیی، فقیه و عالم بزرگ خراسان- بود. چنین زمینه‌ای به علاوه‌ی محیط خانه‌ی پدر که محل آمد و شد عالمان و حکیمان بود بی گمان تأثیر بسزایی بر پرورش شخصیت و روح علمی او داشت. شواهد نشان می‌دهد که وی از ابتدای جوانی بر احکام نجوم تسلط داشته است.

تبحرش در این رشته، جلال الدین خوارزمشاه (متوفی 628) را بر آن داشت تا او را به خدمت در دربار خویش فراخواند. بی‌بی که به تعبیر فرزندش، «سهم الغیب» در طالع داشت، با احکام درستی که صادر کرد، موفق شد مقام و منزلتی در دربار شاه به دست آورد و منجم مورد اعتماد او شود. بی‌بی با شوهرش مجدالدین محمد ترجمان منشی دربار، سالیان دراز در دربار خوارزمشاهیان به سر برد. به دلیل اهمیتی که سلاطین آن روزگار برای احکام نجوم قائل بودند و تصوری که از تأثیر آن برسرنوشت خود و جنگ‌هایشان در ذهن داشتند در غالب لشکرکشی‌ها، بی‌بی، سلطان جلال‌الدین را همراهی می کرد. در سال 626 ق، هنگامی که جلال‌الدین شهر اخلاط (یا خلاط)، در ساحل دریاچه‌‌ی وان در بخش علیای رود دجله را به محاصره درآورده بود، سفیری از جانب علاءالدین کیقباد از دودمان سلجوقیان روم که حکومت آسیای صغیر را دردست داشت به رسالت نزد خوارزمشاه آمد. در بازگشت وی، علاءالدین را از مهارت بسیار بی‌بی در نجوم و قدر و منزلت وی نزد سلطان جلال‌الدین آگاه کرد.

پس از ناکامی‌های پی در پی جلال‌الدین و پایان گرفتن کار او، بی‌بی و خانواده‌اش به دمشق رفتند و به دربار سلطان ایوبی مظفرالدین ابوالفتح موسی‌، ملقب به الملک الاشرف (دوران حکومت: 626ـ634) راه یافتند. سلطان ایوبی، آنها را به گرمی پذیرا شد و احترام بسیار کرد. چون علاءالدین از حضور بی‌بی منجمه در دربار الملک الاشرف، اطلاع یافت قاصدی فرستاد و از سلطان ایوبی درخواست کرد تا رخصت دهد که بی‌بی و خانواده‌اش به قونیه بروند. هنگامی که بی‌بی در جنگ میان علاءالدین و الملک الاشرف به درستی پیش بینی کرد که در روز و ساعتی خاص سپاهیان سلجوقی بر دشمن پیروز خواهند شد اعتقاد و ارادت سلطان به بی‌بی بیشتر شد و در جهت برآورده ساختن آرزوی وی بالاترین منصب دیوانی یعنی ریاست دارالانشای دربار را به همسرش سپرد و او را لقب امیری بخشید. از آن پس مجدالدین از مقربان خاص دربار شد و پیوسته در سفر و حضر همراه سلطان بود. بی بی در 679 درگذشت.

پسر بی‌بی منجمه -ناصرالدین حسین معروف به ابن بی بی-  نیز در شمار بزرگان دربار سلجوقیان روم درآمد و چون پدر منصب امیری یافت. ابن بی‌بی کتابی به فارسی با عنوان «الاوامرالعلائیة فی الامورالعلائیة» معروف به «تاریخ ابن بی‌بی»، نوشته است که مهمترین اثر درباره‌ی تاریخ سلجوقیان روم است. بیشتر اطلاعاتی که از زندگی بی‌بی دردست است از این کتاب برگرفته شده است.

منابع :

• ابن اثیر الکامل فی التاریخ بیروت 1399ـ1402/1979ـ1982
• ابن‌ بی‌بی. «اخبار سلاجقة روم»، چاپ محمدجواد مشکور، تهران: 1350 ش
• عباس اقبال آشتیانی تاریخ مغول: از حملة چنگیز تا تشکیل دولت تیموری تهران 1364 ش
• حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی تاریخ گزیده چاپ عبدالحسین نوائی تهران 1362 ش
• گی لسترنج جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ترجمة محمود عرفان تهران 1364 ش

 منبع این نوشتار:

هاشمی‌پور، بهناز. «بی‌بی منجمه»، وبگاه دانشنامه جهان اسلام. ]تاریخ مشاهده:17/10/1386[