| تبليغات | X |
تاج الواعظين يا تاج نیشابوری
[ Tăj-e Neyshăburi ]
1264-1342هـ.ق
حاج میرزامحسن معروف به «حاجی تاج واعظ»، خوشآواز و ردیفدان دورهي ناصری تا اواخر قاجار
ميرزا محسن تاج نيشابوري، در 1264 در نیشابور به دنیا آمد. در پانزده سالگی همراه خانوادهاش به نجف رفت و پس از فوت پدرش همراه مادرش به نیشابور برگشت. از آنجا به حج رفت و پس از بازگشت شش سال در مشهد اقامت گزید و همانجا ازدواج کرد. وی در جوانی به تحصیل ادبیات فارسی و عربی پرداخت و حکمت و فلسفه را نیز از ملاهادی سبزواری (1212ـ 1289) فراگرفت. در تکیهي دولت، در حضور ناصرالدین شاه، اشعاری خواند و شاه تحت تأثیر صدای خوش او قرار گرفت و به او لقب «تاجالواعظین» داد. وی ظاهرا در 1313 از باکو به ترکیه سفر کرده است. حاجی تاج در شهرهای مختلف وعظ ميکرد و روضه میخواند و در ماه رمضان هر سال در مسجد آقاباباخان شیراز به منبر میرفت. عدهي بسیاری به او ارادت داشتند و این اقبال عمومی موجب حسادت افراد بانفوذ و مایهي دردسر او شده بود. حاجی تاج در 1342ق/ 1303ش درگذشت.
مرحوم استاد خالقی، حكایتی در مورد توانایی حاج تاج نيشابوري ملقب به تاج الواعظين (پدر استاد تاج اصفهاني، خوانندهي برجستهي متأخر) نقل ميكند كه بسیار شنیدنی است:
«مخصوصاً اهل موسیقی، حاج تاج را هنرمند بزرگی میدانند و از تأثیر مجلس روضهی او، داستانها نقل میكنند. از جمله شنیدهام وی روزی در تكیهی سادات اخوی، همه را مجذوب صوت غراء و دلنشین و مؤثر خود كرده است. شرح حكایت از این قرار است كه حاج میرزا لطفالله بالای منبر بوده است و با صدای دلكش خود به قدری خوب مجلس را اداره نموده كه همه تصور كردهاند بعد از او دیگر كسی از عهدهی جلبتوجه حضار بر نخواهد آمد. به همین جهت صاحب مجلس دستور چای و قلیان میدهد. در اینحال، حاج تاج وارد مجلس روضه میشود و شیخ علی زرگر كه او هم استاد ماهری بوده است، مطلب را به اطلاع میرساند و به وی میگوید تصور نمیكنم بعد از هنرنمایی میرزا لطفالله، بتوانی شوری در دلها برافكنی. حاج تاج فكری میكند و میگوید: «من فقط سه شعر با آواز میخوانم و امیدوارم كه از عهده برآیم». پس از صرف چای، در موقعی كه مجلس روضه پر از همهمه بوده است، حاج تاج به منبر میرود و اولین شعر را چنان با صورت جذاب دلانگیز خود میخواند كه همهی اهلمجلس ساكت میشوند، و پس از دو شعر دیگر كه آنها را با كمال مهارت و به سبك خوانندگان نامی و با تحریرات و غلتهای مناسب میسراید، از منبر پایین میآید و به شیخ علی زرگر میگوید: «حرف حساب دو كلمه بیشتر نیست» و او هم استادی تاج را ستایش میكند».
سیدحبیب الله ستایشگر (متوفی 1358ش)، منبریِ خوش خوان، گفته است که حاجی تاج مجلس وعظ خود را با بیت مشهور «یا من هو اختفی لفرط نوره/ الظاهر الباطن فی ظهوره» از «منظومهي حکمت» ملاهادی سبزواری آغاز میکرد. اما براساس صدای ضبط شدهي حاجی تاج بر استوانهي حافظ الاصوات (مونوگراف) او مجلس وعظ را با آیهای از قرآن مجید آغاز میکرد سپس شعری را در یکی از گوشههای ردیف موسیقی میخواند. او با خرده تحریرهای مناسب بر مصوتها و مکثهای حساب شده، بین بعضی از بندهای سخن، گاه کلام غیرمنظوم را نیز آهنگین ادا میکرد. لحن کلام او استوار و شمرده و بلیغ و تا حدی شبیه مرشدهای شاهنامهخوان سنتی بوده است. از اجراهای شورانگیز و قدرت صدا و موقعشناسی او و نیز از ارادت او به خاندان رسالت داستانهایی نقل شده است. به نوشتهي روح الله خالقی، هنگامی که تاج نیشابوری از منبر پایین میآمد بیشتر حاضران برمیخاستند تا خود را به مجلس بعدی او برسانند. برخی از منبریها نیز میکوشیدند تا نحوهي خواندن او را سرمشق خود قرار دهند. بحرالعلوم -واعظ مشهور دورهي قاجار- در صفحههایی که از صدای وی باقی مانده، نحوهي خواندن حاجی تاج را تقلید کرده است، بر روی صفحهای نوشته شده است: «مانند حاجی تاج خوانده بحرالعلوم اصفهانی».
در ردیف «مروی صلحی/منتظم الحکماء» گوشهای به نام «گیلکی حاجی تاج» موجود است. همچنین علی تجویدی، «مثنوی حاجی تاج» را در آواز «بیات اصفهان» ــکه استادش ابوالحسن صبا از تاج نیشابوری شنیده بوده ــ روایت کرده است.
حاجی تاج، مجموعهای دارد به نام «درةالتاج و مرقاة المعراج» که در 1324 به دستور حاج زین العابدین تقی اف -ثروتمند مشهور باکویی- در تفلیس به چاپ رسیده است. این کتاب شامل قطعات نظم و نثر است: مراثی، مواعظ، خطبههای عربی، مثنویهایی با اوزان متفاوت، و بخشی حاوی ذکر و اوراد و طلسمات.
منابع:
منابع اين نوشتار:
