ابوسعد خرگوشی نیشابوری
(عبدالملک بن ابی عثمان محمدبن ابراهیم خرگوشی نیشابوری)
Abu-Sa'd, Khargushi [Xarguši] -ye Neyshaburi
Sufi - ye Neyshabur
صوفی و اندیشمند اسلامی قرن چهارم هـ . ق
پدیدآورندهی «تهذيبالاسرار في طبقات الاخيار»، «شرف النبي»،
«الاشاره و العباره»، «البشاره و النداره في تعبير الرويا و المراقبه» و چند اثر ارزشمند دیگر
ابوسعد خرگوشي از صوفيهی اندكشناختهشده، ولي در عين حال، پراهميت، در تاريخ تصوف اسلامي است. اهميت ويژهي خرگوشي در اين است كه وي از نخستين كساني است كه راجع به طريقهي ملامتيه، سخن گفته و دراين راه، پيشگام كساني نظير سلمي است و كتاب گرانسنگ او، «تهذيبالاسرار»، نيز اطلاعات بكر و دستاولي را در بارهي طريقهي ملامتيه -به طور خاص-، و تصوف اسلامي -به طور عام-، در اختيار پژوهندهي تاريخ تصوف مينهد. در اين مقاله، سعي بر آن است كه نمايي كلي از زندگي و آثار اين صوفي بزرگ ارایه شود.
ابوسعد خرگوشی نیشابوری؛ زندگی و مرام
ابوسعد، عبدالملك بن ابي عثمان محمد بن ابراهيم خرگوشي نيشابوري، مشهور به زاهد و واعظ در نيمهي نخست قرن چهارم هجري ديده به جهان گشود. تاريخ تولد وي برما معلوم نيست، اما ميتوان احتمال داد كه نبايد پيش از سال 321 هجري بوده باشد ]1[. نسبتش به كوي خرگوش ـ كه محلتي بزرگ در نيشابور آن عهد بوده است ـ يا قريهي خرگوش- در همان شهر ميرسد. البته در ميان منابع، تنها ابن قيسراني ]2[ است كه خرگوش را قريهاي در نيشابور دانسته است، ليكن در منابع ديگر ذكري از قريهاي به اين نام نيست و اين منابع خرگوش را همان محلت بزرگ خرگوش در نيشابور دانستهاند. و نيز به گفتهي برخي معلوم نيست كه خرگوشي به آن محل منسوب بوده، يا آن محل به وي ]3[. كنيهي خرگوشي را برخي منابع «ابوسعد» ذكر كردهاند و برخي ديگر «ابوسعيد». اما به نظر ميرسد كه صورت صحيح آن «ابوسعد» باشد، زيرا منابع اوليه اخبارش ]4[، كنيهاش را «ابوسعد» ذكر كردهاند و «ابوسعيد» در منابع متاخر شرح حالش آمده است ]5[. پدرش، ابوعثمان محمد، كه از مشايخ روايت او نيز بوده است ]6[، از زهاد و عباد صوفيه به شمار ميرفته است ]7[، و از همين روي از ابوسعد با عبارت «زاهد بن زاهد» ياد كردهاند ]8[.