سخن سوم: سنگ آرزو

فيروزه، جواهر آبی رنگ می باشد که در سالهای دور روی تاج فرعونها ، پادشاهان و امپراتوری هاي باستان نصب می شده و احتمالا" يكي از قديمی ترين سنگهای شناخته شده می باشد. رنگ آبی فيروزه، آن را از ساير سنگها متمايز و به آن ارزش بخشيده است و منجر شد تا به عنوان يک جواهر استفاده شود.

فيروزه از حدود 200 سال قبل از ميلاد، توسط آمريكايي هاي بومی جنوب غربی ايالات متحده و توسط تعداد زيادی از قبايل هندی در مکزيک بطور وسيعی استفاده می شده است. جواهر فروشی  آمريكايي بومی و يا جواهر فروشی  سبك هندی با فيروزه نصب شده روی نقره يا با نقره نسبتا" جديد می باشد. تعدادی معتقدند که اين سبك جواهر فروشی قبل از حدود سال 1885 ناشناخته بوده است.
اخيرا" فيروزه بطور وسيعی در بين مردم در تمام شغلها و از طرف تعداد زيادی از گروه های نژادی مختلف پذيرفته شده است. اسم فيروزه (Turquoise)  ممكن است از لغت تركيهدر زبان فرانسه (Turquie)، به معني کشور تركيه(Turkey) گرفته شده باشد . زيرا قديمی ها اعتقاد داشتند که ماده معدنی متعلق به آن کشور بود.

يا احتمالا"متعلق به کوه آلمرسای در ايران يا شبيه جزيره سينايی در مصر، دو تا از قديمی ترين نواحی معدن فيروزه شناخته شده در جهان باشد. مکان ديگر می تواند اسمی متعلق به توصيف فرانسه از (Pierre turquin) يعنی سنگ آبی تيره باشد.

چندين احتمال در مورد بوجود آمدن فيروزه وجود دارد که ما به جند مورد از آنها اشاره  مي کنيم:

·         به طور شيميايي، يعني هيدرات فسفات، مس و آلمينيوم.

·         توسط برخود شهاب سنگ به زمين

·        در آبهای  زير زمينی از ميان سنگ آلمينيوم در حضور مس شكل گرفته است.

·        فيروزه در بيشتر اوقات در رسوبات مس در محيط هاي باير و نسبتا  کم آب يافت شده است، به همين دليل اغلب رسوبات مس را به عنوان ماده معدنی فرعی می شناسند.
برای هزاران سال، مرغوبترين فيروزه آبی سير در ايران كشف شده است و هميشه (فيروزه ايرانی ، با عنوان (دارای مرغوبترين كيفيت فيروزه) همراه بوده است. اواخر قرن 1800 و اوايل قرن1900  زمانيكه معدنچيان معادن فيروزه ای با كيفيت بالا در غرب و جنوب غربی ايالات متحده كشف كردند ادامه داشت.

امروزه بيشترين مقدار فيروزه از معادن ايالات متحده استخراج می شود اما لازم به ذكر است هر چند هم توليد ايالات متحده نسبت به ايران بيشتر باشد باز هم بالاترين كيفيت فيروزه در جهان متعلق به ايران است.

 
فيروزه از نظر رنگ، نقش و كيفيت انواع متنوعی دارد که مرغوبترين و معروفترين آنها عبارتند از:

فيروزه عجمی  و  فيروزه شجري

که هر دو نوع آن در ايران موجود است.

ما برخی از دلايل علاقه اقشار مختلف به فيروزه را فهرست وار در ذيل شرح می دهيم:

·         کمياب بودن

معدن سنگ فيروزه تنها منحصر به چند کشور جهان می باشد که بزرگترين و مرغوبترين آن در ايران قرار دارد.

·         دشواری استخراج

از آنجائيكه فيروزه بصورت رگه هايي در سنگ قرار دارد الزاما" برای استخراج آن از معدن بايد از روش سنتی و دستی (نيروی انسانی) بهره گرفت تا به رگه هاي فيروزه صدمه ای وارد نگردد و نيز بهترين بهره وری از رگه ها صورت پذيرد كه اين امر نياز به وقت، دقت، حوصله و تخصص دارد که موجب سختی استخراج اين سنگ گرانبها می گردد.

·         هزينه بالای استخراج

برای استخراج سنگ فيروزه از معدن علاوه بر ماشين آلات و ابزار مخصوص معدن که خود به تنهايي سرمايه كلاني می طلبد به تعداد زيادی متخصص و خبره اين ار (متخصص فيروزه) نيز نياز است که اين مهم موجب دو چندان شدن هزينه استخراج سنگ فيروزه می گردد.

·         تعدد مراحل توليد

از مرحله استخراج سنگ فيروزه در معدن تا رسيدن آن بدست خريدار مراحل متعددی طی می گردد.

نكته:  اثبات صحت چهار مورد فوق الذكر همين بس که در معدن سنگ فيروزه نيشابور ايران از هر 1500 كيلوگرم سنگ خام فقط 3 كيلوگرم سنگ خام فقطی گردد که اين خود گواه بر کمياب بودن و با ارزش بودن اين گوهر الهي است.

·            دارا بودن نقوش و رگه هاي زيبا

سنگ فيروزه بهترين و منحصر به فرد ترين سنگ قيمتی است که در آن می توان رگه هاي زيبايی از اشكال، اشياء، گياهان، درختان و ... را يافت که اين خصيصه فيروزه موجب دو چندان كردن زيبايی و ارزش آن شده است.

·           خواص دارويي

از آنجائيكه فيروزه از تركيب چند عنصر تحت شرايط خاص محيطی پديد آمده سولفات قليايی آلمينيوم به فرمول تركيبی4H2o + Ca Al6 (Po4)4(oH8) )) دارای خواص شيميايي خاصی می باشد.

·         سنگ آرزو

قدما و پيشينيان و بزرگان بر اين عقيده بودند و هستند كه فيروزه سنگ آرزوست بدين معني كه با نگاه كردن و لمس كردن فيروزه و نيت كردن و (آرزو كردن) می توان به آرزوی خود دست يافت.
 

·         ارزش اقتصادی

به دليل ارائه تمام موارد فوق الذكر (كميابي، زيبايی، رگه ها و ...) اين سنگ تزئيني علاوه بر دارا بودن ارزش هنری و معنوي دارای ارزش بالای مادی نيز هست بطوريكه فيروزه هايی در جهان يافت می شوند كه به علت منحصر به فرد بودن آنها (مثل بزرگی، رنگ، كيفيت فوق العاده و يا نقش زيبای آن) قابل قيمت گذاری نيستند و يا اگر قابل قيمت گذاری باشند توسط كارشناسان حرفه ای بين المللي اين مهم صورت مي پذيرد.

نكته مهم:

در دهه های اخير عده ای از سنگهای قيمتی از جمله فيروزه را به صورت بدل از مواد مصنوعی پليمـــــری )پلاستيكی( تهيه و به بازار عرضه كرده اند كه نه تنها دارای بار هنری، معنوي و مادی نمی باشند بلكه موجب ايجاد حساسيت هايی در نواحي پوست و ريه می گردند.

سخني ديگر و معرفي منابع

از فيروزه خوانديم، از نيشابور و سنگ آرزويش. ما فيروزه اي هستيم، نام هاي فيروزه اي هم دور و برمان هست؛ سينما شهر فيروزه (نيشابور، خيابان امام، فلكه حافظ)، تالار فيروزه (خيابان ايستگاه يا راه آهن)، ... .

اگر مي خواهيد انگشتري با نگين فيروزه بخريد، به جواهر فروشي هاي حول و حوش چهارراه مركزي شهر (چهارراه انقلاب) سري بزنيد، در كاروانسراي شاه عباسي هم يك كارگاه فيروزه تراشي بود نمي دانم الآن هم هم هست يا نه؟ راستي در كنار محوطه آرامگاه خيام هم مي توان در فروشگاه هاي صنايع دستي، اين متاع رايافت.

دلتان فيروزه اي باد!

منابع:

سخن اول: فرهنگ لغت NGDIR

از سايت پايگاه ملي داده هاي علوم زمين كشور

National Geoscience Database Of IRAN

سخن دوم: جلوه هاي ويژه استانهاي خراسان (معدن فيروزه نيشابور )

از سايت سازمان زمين شناسي و اكتشافات معدني منطقه شمال شرق (GSINET)