بافت شهر نیشابور در سده چهاردهم شمسی

- بافت شهري نيشابور در قرن حاضر:

در آغاز سده‌ي چهاردهم هجري، شهر نيشابور به شكل مربع‌-مستطيلي بود كه پيرامون آن به 3300 گز (3432 متر) مي‌رسيد. دو خيابان، يكي از مشرق به مغرب و ديگري از جنوب به شمال امتداد مي‌يافت كه اين دو، تقريبا در وسط شهر، يكديگر را قطع مي‌كردند و نقطه‌ي تقاطع اين دو، «چهاربازار» نيشابور خوانده مي‌شد. اين چهاربازار از هر سمت به دروازه‌اي منتهي مي‌گرديد كه به ترتيب عبارت بود: از شرق به «دروازه مشهد»، از جنوب به «دروازه عراق»، از غرب به دروازه ي پاي چنار و از شمال به دروازه ي ارگ. در حدود ده هزار نفر ساكنان شهر در چهار كوي «سرتلخ»، «بالاگودال»، «سرسنگ» و «سعدشاه» زندگي مي‌كردند.

صرف نظر از سادات قديمي شهر كه به حكم سنت ديرينه، مستمري خاص داشتند و مشمول تخفيف‌هايي از طرف دولت بودند، اكثريت نزديك به اتفاق نيشابوريان از راه كشاورزي و كار در معادن فيروزه و نمك امرار معاش مي‌كردند. حدود چهارصد و پنجاه دكان، نيازمندي‌هاي شهر را فراهم مي‌ساخت و اين شهر، در اين زمان داراي يازده گرمابه، دو دبستان و دو كاروانسرا بوده است.

در اوايل قرن حاضر، حصار و باروي شهر، در هم شكسته و دروازه‌هايش برداشته شد و شهر خارج از خندق به سمت شمال و شمال غرب توسعه يافت. در اين زمان، شهر داراي بازار، محلات متعدد و دو خيابان اصلي متقاطع، يكي جنوب شرقي-شمال غربي (خيابان امام خميني فعلي) و ديگري با جهتي شمال شرقي- جنوب غربي (فردوسي شمالي و جنوبي فعلي) بوده است.

عامل جداگزيني محلات در اين شهر برخلاف ساير شهرها، اختلافات شغلي و وضعيت اقتصادي نبوده بلكه عمل قومي، نژادي و مذهبي تاثير فراوان در شكل‌گيري محلات شهر داشته است، به طوري كه اكثر فاميل‌ها در يك محله زندگي مي‌كردند. نوع معيشت مردم شهر، از طريق زراعت و كشاورزي در زمين‌هاي اطراف و باغ‌هاي ميوه در غرب و شرق شهر و اشتغال به امر تجارت و صنعت تامین مي‌شد و اكثر ارامنه ‌ي شهر در بخش تجارت و صنعت سرمايه‌گذاري مي‌كردند.

در دهه‌هاي اوليه‌ي قرن چهاردهم هـ.ق‌ (1313 هـ.ش.) همچنين با تعريض خيابان امام از ميدان باغات تا دروازه‌ي مشهد، سه ميدان به نام‌هاي: «ميدان خيام»، «ميدان ايران»، و «ميدان حافظ» ايجاد گرديد.(1) به موازت توسعه‌ي خيابان‌هاي شهر، ساختمان‌هاي دولتي به سبك نوين، توسط آلماني‌ها در خارج از محدوده‌ي مسكوني شهر ساخته شد كه شامل شهرداري و فرمانداري فعلي مي‌باشد. همچنين دو كارخانه‌ي پنبه پاك‌كني توسط ارامنه ايجاد گرديد كه نشان‌گر فعاليت‌هاي صنعتي در اين مقطع زماني مي‌باشد. بعد از سال 1335 هـ.ش روند توسعه‌ي شهر شدت يافت. تا اين زمان، به علت عدم دسترسي به آب، توسعه‌ي شهر در جهت مجاري آب يا قنوات ميسر بوده، ولي پس از اين كه آب لوله‌كشي در اختيار مردم قرار گرفت امكان سكونت در هر نقطه از شهر ممكن گشت و پس از افتتاح راه آهن سراسري تهران-مشهد نيز برخلاف شهرهاي كشورهاي غربي، توسعه ي شهر به سمت جنوب محدود شد.

بعد از اصلاحات ارضي و سياست‌هاي خاصي كه در اين مقطع از طرف دولت اعمال شد، تعدا زيادي از كشاورزان روستاهاي اطراف شهرها، روانه‌ي شهرهاي مشهد و يا ساير شهرهاي استان مازندران شدند و تعدادي نيز جذب شهر نيشابور شده و در مناطق غرب، شرق و جنوب شرقي شهر مسكن گزيدند و در بخش‌هاي خدمات، صنعت و ساختمان به كار مشغول شدند.

اساس طرح جامع شهر از سال 1350 هـ.ش. مطرح و پس از چند سال به مرحله ي اجرا در آمد. طبق طرح جامع، خيابان‌هاي جديدي مثل «ارگ جنوبي»، «شريعتي»، «15 خرداد»(2)  و «17 شهريور» كه بافت قديم و جديد شهر را به يكديگر متصل مي‌كرد، احداث شد. خيابان كمربندي نيز در شمال شهر جهت محدود كردن توسعه‌ي شهر به طرف شمال به اجرا درآمد.

تا سال 1350 اكثر منازل مسكوني در سطح شهر يك‌طبقه و به ندرت دوطبقه ساخته مي‌شد و بادگيرها بر فراز منازل، چهره‌ي خاصي به اين واحدها مي‌داده كه بعد از سال 1350 با تشديد سرمايه‌گذاري دولت در امر توسعه‌ي شهرها، چهره و بافت اين شهر نيز دگرگون و ساختمان‌هاي دو و سه طبقه در شهر ساخته شد.

بعد از انقلاب اسلامي، روند توسعه‌ي شهر در جهت شمال و شمال غربي ادامه مي‌يابد به طوري كه شهرك‌هاي متعددي در اين منطقه كه اكثر ساكنان آن‌ها را كارمندان دولت تشكيل مي‌دادند به وجود آمد.

- مقر شهر:

شهر نيشابور در شمال دشت حاصلخيز نيشابور در دامنه‌ي جنوبي كوه‌هاي بينالود واقع شده است. اين شهر در عرض جغرافيايي 36 درجه و 12 دقيقه و طول جغرافيايي 58 درجه و 47 دقيقه از نصف التهار مبدأ قرار گرفته و ارتفاع متوسط آن از سطح دريا حدود 1250 متر است.

شهر نيشابور به واسطه‌ي قرار گرفتن در مسير يكي از شاهراه‌هاي اصلي ايران (تهران - مشهد) و همچنين برخورداري از ايستگاه حمل و نقل ريلي (راه آهن) در استان، داراي موقعيت ارتباطي ممتازي است. فاصله‌اش تا مشهد 120 كيلومتر، تا شهر تربت حيدريه 170 كيلومتر، تا شهر كاشمر 142 كيلومتر، تا شهر چناران 196 كيلومتر، تا شهر سبزوار كه نزديك‌ترين شهر به آن مي‌باشد 115 كيلومتر و تا تهران 768 كيلومتر است.

اين شهر، در فاصله‌ي تقريبي 15 كيلومتري جنوب ارتفاعات بينالود قرار گرفته، اراضي اطراف آن داراي هيچ گونه پستي و بلندي خاصي نيست و بافت فيزيكي شهر داراي يك شيب عمومي حدود يك در صد، از شرق به غرب و از شمال شرق به جنوب غرب مي‌باشد.

- تقسيمات درون شهر:

هسته‌ي مركزي شهر نيشابور، كه در واقع همان بافت قديمي شهر مي‌باشد در اطراف تقاطع خيابان شرقي–غربي امام خميني و شمالي–جنوبي خيابان 15 خرداد، شهيد جعفري و خيابان فردوسي شمالي قرار دارد كه به ميدان فردوسي در جنوب و  ميدان‌هاي آزادي و بسيج(3) در شمال منتهي مي گردد. عناصر شهري اصلي و جديد نيشابور در دو طرف خيابان‌هاي اصلي شهر استقرار يافته‌اند كه عبارتند از:

-- محور خيابان امام خميني:

محور شرقي–غربي خيابان امام خميني از ميدان خيام در شرق آغاز و تا ميدان حافظ (و يا به عبارتي تا ميدان بي بي شطيطه) در غرب امتداد مي‌يابد و از درون قلب شهر قديم نيشابور عبور مي‌كند، در حاشيه‌ي جنوبي اين خيابان سه مركز با ارزش فرهنگي–تاريخي مسجد جامع، يك رباط قديمي و بازار سرپوشيده قرار گرفته است. ارزش تجاري اين خيابان بسيار زياد است و سراسر طول آن به وسيله‌ي مراكز فعاليت‌هاي مختلف اداري، كسب، تجارت و بانك‌ها، هتل‌ها و مسافرخانه‌ها تجهيز شده است. علاوه بر اين، برخي ادارات دولتي و ديگر مراكز شهري نيز در آن تمركز يافته و در مجموع، مهم‌ترين محور فعال شهري را پديد آورده است.

محور خطي امام خميني با چندين محور مهم ديگر (شمالي-جنوبي) نظير خيابان‌هاي 17 شهريور، 15 خرداد، شهيد جعفري، فردوسي (شمالي و جنوبي)، سيد جمال‌الدين اسدآبادي و مدرس برخورد كرده و در اين تقاطع‌ها اهميت و ارزش خيابان امام خميني تشديد شده است.

-- محور خيابان فردوسي:

اين محور در امتداد شمالي–جنوبي از درون بافت قديمي شهر عبور كرده و محور امام خميني را قطع مي‌كند. نقش اصلي اين خيابان نيز تجارت و كسب و كار مي‌باشد. بازار سرپوشيده‌ي نيشابور از خيابان امام خميني تقريبا به موازات خيابان فردوسي (جنوبي) ادامه مي‌يابد و در 500 متري جنوب تقاطع امام خميني و فردوسي (چهارراه انقلاب) داراي يك دهانه‌ي اصلي ديگر در خيابان فردوسي جنوبي است. ادامه‌ي خيابان فردوسي از شمال به بزرگراه كمربندي تهران–مشهد منتهي مي‌شود(4) و از جنوب در محل ميدان فردوسي با خيابان‌هاي 30 متري و 35 متري طالقاني برخورد پيدا مي‌كند.

ديگر مراكز جديد فعاليت‌هاي شهري هم‌چون محورهاي 17 شهريور، بلوار شهيد بهشتي، بلوار شهيد هاشمي‌نژاد (بنياد شهيد)، خيابان شريعتي و خيابان‌هاي منتهي به كوي‌ها و شهرك‌هاي اطراف شهر از اهميت محورهاي فوق‌الذكر برخوردار نيستند؛ گرچه در اطراف محور قديم سبزوار–نيشابور–مشهد (خيابان‌هاي 30 و 35 متري طالقاني) فروشگاه‌هاي لوازم اتومبيل و اكثر بنگاه‌هاي حمل و نقل و خدماتي شكل گرفته‌اند ولي اين محور نيز علي‌رغم قدمتي كه دارد محبوبيت محورهاي اصلي شهر را ندارد.

- شهرك ها و كوي هاي پيرامون شهر اصلي:

در يك تقسيم‌بندي كالبدي از شهر نيشابور، مي‌توان 9 ناحيه با شهرك‌ها و كوي‌هاي اطرافشان را مشخص نمود كه عبارتند از:

-- ناحيه ي 1 (مسكوني-تجاري): شامل بخش‌هاي بازار و محلات اطراف مسجد جامع و ميدان باغات (پاچنار) بوده و در قسمت جنوب آن بخشي از تأسيسات صنعتي و راه آهن قرار دارد.

-- ناحيه ي 2 (مسكوني): شامل دو محله‌ي بزرگ «حاج مهدي» و «دهنو» است كه در طول حاشيه‌ي شمالي راه‌آهن و بخش صنعتي و نيز جاده‌ي قديم نيشابور–مشهد (در شرق شهر) قرار گرفته است.

-- ناحيه ي 3 (مسكوني - تجاري): اين ناحيه

ف كه مشرق شهر را تشكيل مي‌دهد، شامل محلات «نجف آباد»، «فضل» و «ارگ» مي‌باشد.

-- ناحيه ي 4 (مسكوني): اين ناحيه، شامل بخش‌هاي «فردوسي شمالي»، «فرحبخش»، «مرتضي آباد» و «كوچه ي باقري» بوده و بخشي از منطقه‌ي مركزي و شمال آن را شامل مي‌گردد.

چهار ناحيه ي فوق الذكر (1 تا 4) در حقيقت بخش عمده‌ي همان بافت قديمي شهر را تشكيل مي دهد.

-- ناحيه ي 5 (مسكوني): اين ناحيه در قسمت غربي شهر قرار گرفته  و شامل محلات «چهل ريزه»، «نگارستان»، «فيض آباد» و «كاشفي» است.

-- ناحيه ي 6 (مسكوني): اين ناحيه نيز در غرب شهر و شمال بخش صنعتي قرار داشته و شامل بخش‌هاي: «عيدگاه»، «پل خانه»، «مختار»، «كاظم آباد»، «دهنو» و «سر آب كوشك» (رسولي) مي‌باشد.

-- ناحيه ي 7 (مسكوني–پارك صنايع و راه آهن): اين ناحيه كه در جوار ايستگاه راه‌آهن در جنوب شهر واقع است، محلات «احمد آباد»، «كفكدك»، «حصار»، «كشتارگاه»، «چهارده معصوم»، «كريم آباد»، «شهرك» و «فيض آباد» بوده كه عملكردهاي انبارداري، كارگاه‌ها، صنايع سبك و ساختمان‌هاي مربوط به راه آهن را نيز دارا مي‌باشد.

-- ناحيه ي 8 (مسكوني–فرهنگي و توريستي): اين ناحيه در قسمت جنوب شرقي و شرق شهر  و شامل محلات مسكوني «ابراهيمي» و «كوي امامزاده»، مركز تفريحي «ترياپارك» و همچنين مجموعه‌هاي باارزش تاريخي–مذهبي نظير آرامگاه‌هاي حكيم عمر خيام، شيخ عطار، كمال الملك، تپه‌هاي باستاني نيشابور و زيارتگاه‌هاي امامزادگان محمد محروق و ابراهيم و آرامگاه‌هاي فضل بن شاذان و سعيد بن سلام (ابوعثمان مغربي) است.

-- ناحيه ي 9 (قسمت توسعه ي جديد): اين ناحيه كه در شمال جاده‌ي آسيايي تهران – مشهد و شمال غربي شهر نيشابور واقع شده، شامل شهرك‌هاي «فرهنگيان»، «بهداري»، «قدس»، «بسيج»، «آزادگان» و شهرك مسكوني مجتمع فولاد خراسان مي‌باشد.

- عناصر كالبدي شهر نيشابور:

مهمترين اين عناصر شامل:

-- بافت قديمي شهر: بافت قديم (منظور بافت شهري كه پس از ويراني ناشي از حمله مغول و زلزله‌ي سال 808 هـ.ق. ساخته شد) شامل بافت منطقه‌ي‌ دو طرف خيابان امام خميني و خيابان فردوسي بوده كه وجود گذرگاه‌هاي  پرپيچ و خم و كمع‌رض 2 تا 3 متري و هم‌چنين نداشتن و يا سختي امكان دسترسي ماشين به مراكز اين بافت از ويژگي‌هاي عمده‌ي آن است.

-- مسجد جامع شهر: اين مسجد تاريخي در حاشيه‌ي جنوبي خيابان امام خميني (نزديك چهارراه انقلاب) و تقريبا در قسمت مركزي بافت قديمي شهر قرار دارد. تاريخ بناي مسجد به سال 899 هـ.ق، يعني از دوره‌ي حكمروايي سلطان حسين بايقرا، آخرين امير تيموري مي‌باشد و آن را بزرگوار مردي به نام پهلوان علي كرخي فرزند بايزيد – كه مقبره‌ي وي نيز در اين مسجد مي‌باشد- ساخته است. مساحت كل اين مسجد  5/7320 متر مربع است كه 4595 متر مربع آن زير بناست.

-- بازارها و مراكز تجاري و خدماتي: مهم‌ترين و قديمي‌ترين بازار موجود در شهر، بازار سرپوشيده (مربوط به دوره‌ي صفوي) است كه دهانه‌ی اصلي آن در خيابان امام خميني بوده و به موازات خيابان فردوسي جنوبي، حدود 2000 متر طول دارد؛ علاوه براين بازار، در بازار روز، چند بازار كوچك محلي (چهارشنبه-بازار) و ميدان‌بار در بخش‌هاي مركزي، جنوبي و غربي در خيابان‌هاي امام خميني، فردوسي، بلوار طالقاني و خيابان كاشمر واقع شده‌اند و ضمن اين‌كه در حاشيه‌ي اين خيابان‌ها و خيابان‌هاي پانزده خرداد و هفده شهريور ساير مراكز تجاري، خدماتي، سياسي و اداري نيشابور نيز استقرار يافته‌اند؛ توزيع ديگر عناصر كالبدي شهر، شامل بافت مسكوني (قديم و جديد)، مراكز فرهنگي، تفريحي، يادمان‌هاي مذهبي–تاريخي، پايانه‌هاي مسافربري و حمل و نقل و ساير امكانات و خدمات و تجهيزات شهري در نقشه زیر مشخص شده اند.

- سمت توسعه ي شهر در دهه هاي اخير:

طي دو قرن گذشته و به خصوص 70 سال اخير، توسعه‌ي شهر نيشابور پيرامون هسته‌ي مركزي شهر (همان بافت قديمي)؛ يعني اطراف تقاطع خيابان شرقي–غربي امام خميني و شمالي–جنوبي خيابان‌هاي فردوسي، پانزده خرداد و شهيد جعفري تحقق يافته است.

با يك نظر كلي مي‌توان گفت: جهت توسعه‌ي فضاي شهر از سمت جنوب شرقي به سمت شمال غربي بوده و طي سال‌هاي اخير، ميزان اين توسعه در جهات مختلف به شرح ذيل بوده است.

-- در جهات غرب، شمال و شمال غربي، كه بيش‌ترين ميزان توسعه‌ي شهري ديده مي‌شود و به طور متوسط نسبت به حد بافت قديمي نيشابور به شعاع 2000 متر تا 3000 متر، شهر  گسترش يافته است.

-- ميزان توسعه به سوي شرق، نسبت به حد بافت قديمي در حدود 2500 متر بوده است.

-- ميزان توسعه در جهت جنوب غربي نسبت به حد بافت قديمي به حدود 1500 متر مي‌رسد.

-- ميزان توسعه در جهت جنوب شرقي نسبتا كمتر بوده است.

در شرايط كنوني نيز اولويت نخستين توسعه‌ي شهري، به سمت اراضي شمال و شمال شرق شهر تعيين شده است. بخشي از اين اراضي، باير (غيرقابل كشاورزي) و داراي موقعيت مناسب توپوگرافيك (هموار و بدون پستي و بلندي خاص) مي‌باشد.

- نقش و كاركرد عمده ي شهر نيشابور:

با توجه به اين كه از جمعيت 38591 نفر شاغل 10 ساله و بيش‌تر شهر نيشابور در سال 1375، 43/60 درصد آن در بخش خدمات و 02/31 درصد در بخش صنعت و 40/7 درصد در بخش كشاورزي به كار اشتغال داشته‌اند و از سويي اين شهر با روستاهاي حوزه‌ي‌ سياسي شهرستان (حوزه نفوذ خود)، مناسبات تجاري و بازرگاني و خدماتي داشته، بيش‌تر مازاد محصولات و توليدات روستايي، از طريق اين شهر مبادله شده و كالاها و خدمات مورد نياز روستائيان نيز بيشتر از طريق شهر نيشابور تأمين مي‌گردد. بنابراين مي‌توان گفت: شهر نيشابور داراي كاركردي عمدتا خدماتي–صنعتي مي‌باشد و نقش واسطي را بين مراكز تجاري، خدماتي و بازرگاني منطقه با بازارهاي داخلي و خارجي ايفا مي‌نمايد.

- پانوشت‌ها (یادداشت‌های پی‌افزود ابرشهر):

1. در گویش محلی نیشابوری، اين ميدان‌ها را با عنوان‌هاي فلكه خيام، فلكه ايران و فلكه حافظ مي‌نامند.(فلكه=ميدان)

2. خيابان 15خرداد در بين عامه‌ي مردم نيشابور به خيابان «دارايي» معروف است، در ابتداي اين خيابان از سمت جنوب (گوشه ي شمال شرقي فلكه ايران)، اداره‌ي امور اقتصادي و دارايي نيشابور واقع شده است. در امتداد خيابان دارايي، در ضلع جنوبي فلكه ايران، خيابان شهيد جعفري قرار دارد كه به ايستگاه راه‌آهن نيشابور منتهي مي‌شود و اين خيابان در بين عامه‌ي مردم نيشابور به خيابان «ايسگا» (ايستگاه) معروف است.

3. ميدان بسيج در بين مردم نيشابور به «فلكه باغرود» (فلکی باغروی fələkay bāqrōy) معروف است.

4. خيابان فردوسي (شمالي) در ميدان باغرود به كمربندي تهران مي‌رسد و در ادامه در سوي شمالي ميدان باغرود، جاده باغرود احداث شده است كه به كوه‌هاي بينالود منتهي مي‌شود، در سال‌هاي اخير در پي بهينه‌سازي اين مسير تحت عنوان پروژه ي آيلند باغرود، جاده‌ي باغرود در حال تبديل شدن به بلواري حدوداً 12 كيلومتري است كه در لاين وسطي آن پياده‌رويي عريضي قرار گرفته، و در حال حاضر مردم نيشابور براي ورزش صبحگاهي و تفريح و ورزش در ساير اوقات روز به اين محل مي‌آيند.

- منبع:

·          طاهري، علي، «درآمدي بر جغرافيا و تاريخ نيشابور»، نيشابور: ابرشهر، 1384، ص 68-71 و ص 34-42. به کوشش ققنوس شرق،: دانشنامه نیشابور، آبان‌ماه 1385.