- پناهگاه حيات وحش- تعريف:

محدوده‌ها یا زیستگاه‌های طبیعی نمونه برای جانوران وحشی، که به منظور حمایت از جمعیت گونه‌های جانوری و افزایش سطح کیفیت آن‌ها، انتخاب می‌شوند. کمترین وسعت پناهگاه‌های حيات وحش باید به حدی باشد که ضمن رفع نیاز گونه‌های جانوری، پیوستگی و ارتباط متقابل واحدهای آن‌ها را نیز تضمین کند. این مناطق، محیط‌های مناسبی برای فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی، به ویژه در ارتباط با جانوران وحشی به شمار می‌آیند. بهره‌برداری مصرفی و سازگار و همچنین فعالیت‌های گردشکری کنترل شده در پناهگاه‌ها مجاز است. ]طرح سرزمين[

- منطقه‌ي حفاظت شده-تعريف:

اراضی به نسبت وسیع، با ارزش حفاظتی زیاد که با هدف حفظ و احیای رویش‌گاه‌های گیاهی و رویش‌گاه‌های گیاهی و زیست‌گاه‌های جانوری انتخاب می‌شوند. مناطق حفاظت شده، محیط‌های مناسبی برای اجرای برنامه‌های آموزشی و پژوهش‌های زیست محیطی به شمار می‌آیند. انجام فعالیت‌های گردشگری و بهره‌برداری مصرفی و اقتصادی متناسب با نواحی هر منطقه و براساس طرح جامع مدیریت مناطق، مجاز است. ]طرح سرزمين[

پناهگاه حيات وحش حيدري

- مجوز پناهگاه حيات وحش حيدري:

پناهگاه حيات وحش حيدري نيشابور، در سال 1381، طی مصوبه‌ي شماره‌ي 228 مورخ 21/3/1381 شورای‌عالی محیط زیست، به مجموعه مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت از محيط زيست كشور پیوست. ]دانشنامه جامع ميراث فرهنگي[

- مختصات و مشخصات جغرافيايي پناهگاه حيات وحش حيدري نيشابور:

منطقه‌ي حیدری نیشابور، با مساحتي بالغ بر 46350 هزار هکتار(1)، در عرض جغرافیایی 4042518 تا 4076036 و طول جغرافیایی 633023 تا 657491 در زون40 و در شمال ]غربی[ شهر نیشابور(2) و در استان خراسان رضوی واقع گرديده است. روستاهای بقیع، بجنو، برمهان، خربره (قاسمیه)، کلیدر، برکشاهی و کلاته در مجاورت اين منطقه قرار دارند. ]دانشنامه جامع ميراث فرهنگي؛ قاسم‌پور[

- ويژگي‌هاي طبيعي، زيستي و اقليمي منطقه‌ي حيدري:

منطقه‌ي حيدري نيشابور، که در منتهي‌اليه غربی رشته کوه بینالود واقع گردیده و داري سیماي کوهستانی و صخره‌ای، تپه‌ماهورهای فراوان و دره‌های نسبتا عمیق، اکوسیستمي فعال با ذخیره‌گاه‌های طبیعی با تنوع فون و فلور قابل‌ملاحظه، می‌باشد. اين منطقه، یکی از بهترین شکارگاه‌های شرق کشور محسوب می‌گردد. منطقه‌ي حيدري، علاوه بر در بر گرفتن توده‌های جنگلی ارس شهرستان نيشابور، يكي از مهمترين زيستگاه‌هاي قوچ و ميش اوريال در سطح كشور است.

از گونه‌های مهم گیاهی منطقه‌ي حيدري نيشابور، می‌توان از کرکو، داغداغان، سنجد، زرشک، باریجه، شیرخشت و بارهنگ و از گونه‌های مهم جانوری آن، می‌توان قوچ و میش اوریال، گربه‌ي وحشی، سمور، پلنگ، کفتار، گرگ، گراز، روباه و انواع پرندگان شكاري از قبيل شاهین، بحری، كبك، تيهو و... را برشمرد. ]دانشنامه جامع ميراث فرهنگي؛ قاسم‌پور؛ حقانيت[

- برخی از پرندگان زيستگاه حيدري نيشابور: ]قاسم‌پور [

پرندگان با برخورداری از قدرت پرواز، صاحب بزرگترین زیستگاه هستند. منطقه‌ي حیدری نیز با داشتن شرایط کوهستانی و همچنین منابع آبی غنی، پناهگاه خوبی برای انواع پرندگان است. اینک، معرفی چند پرنده از زيستگاه حيات‌وحش حيدري :

-- عقاب طلایی [Goldeneagle]

مشخصات: طول بدن اين پرنده، 75 تا 88 سانتی‌متر است و دم نسبتا بلند و مستطیل شکل دارد، پس سر به رنگ مسی طلایی است. پرنده‌ي نابالغ به رنگ قهوه‌ای تیره، و پرهای پس‌سر، به رنگ زرد مسی با قاعده‌ي سفید بی‌رنگ است. شاهپرهای اولیه و ثانویه و دم، به رنگ سفید چرکی است که نوار تیره و پهنی در انتها دارد و با افزایش سن، از سفیدی آن کاسته می‌شود.

صدا: صدای این پرنده به صورت ارس کردن بلند، و شبیه / کلیاک ... کلیاک ... کلیاک/، شنیده می‌شود.

زیستگاه: عقاب طلايي، در کوهستان‌های کم‌گیاه و خشک، جنگل‌های کوهستانی و صخره‌های ساحلی به‌سربرده و روی درختان بلند یا لبه‌ي پرتگاه، لانه می‌سازد.

-- کبک  [Chukar]

مشخصات: طول بدن اين پرنده، 33 سانتی‌متر است و جثه‎ای جمع و جور، و اندازه‎‎ای متوسط دارد. پر و بال اين پرنده، در روتنه، خاکستری نخودی و در پهلوها، نوارهای بلوطی خرمایی سیاه سفید، و داراي صورت سفید، كه نوار پهن و سیاه ابرویی گوشواره مانند، در آن دیده می شود -که تا بالای سینه امتداد پیدا کرده است. زیرتنه‌، زرد بلوطی، و روتنه،‌ خاکستری مایل به صورتی است. حاشیه‌ی دم اين پرنده، خاکستری رنگ است و در هنگام پرواز و گسترده بودن، به رنگ بلوطی دیده می‌شود.

صدا: صدای پرنده، بلند و سریع، شبیه  / کا ... کا ... کاکا ... کاکا /، شنیده می‌شود.

زیستگاه: در دامنه‌های کوهستان و مناطق شیب‌دار صخره‌ای و سنگلاخی به سر می‌برد.

-- سنگ چشم دم سرخ [Lsabelline shrike]

مشخصات: طول بدن اين پرنده، 18 سانتی‌متر است. سر و روتنه، به رنگ خاکی شنی، خط ابرو به سمت عقب امتداد دارد. شاهپرهای دم؛ قرمز، چانه و گلو؛ سفید نخودی، زیرتنه؛ نخودی صورتی و قاعده‌ي شاهپرهای بال؛ سفید شفاف است. پرهای پرواز؛ تیره، پرهای پوششی زیر دم و دمگاه؛ قرمز است که به همین واسطه، پرنده‌ي ماده، از پرنده‌ي جوان یک‌ساله، تمیز داده می‌شود. کنتاره‌های سینه به صورت هلالی شکل صورتی قرمز است . منقار، نسبتا کوچک و سیاه و انتهای آن اندکی قلاب مانند است.

صدا: صدای این پرنده، آرام و آهنگین و کوتاه، شبیه / شاک /، و هنگام ترس به صورت یک‌سری کلمات خشن، شبیه / کک ... کک ... کک /،  شنیده می‌شود.

زیستگاه: در استپ‌های خشک با بوته‌ها و درختان پراکنده‌ي آکاسیا، مناطق نیمه‌بیابانی و کوه‌های فرسایش‌یافته، به‌سربرده و در زمستان‌، به صورت مهاجر عبوری در کشتزارها دیده می‌شود.

-- سینه سرخ [Robin]

مشخصات: بدن این پرنده، 14 سانتیمتر طول دارد و به واسطه‌ي صورت و سینه‌ي قرمز حنایی‌اش قابل شناسایی است. جثه‌اش؛‌ تپل، چشم‌ها؛ سیاه و بزرگ، و بال‌ها؛ کوتاه است. زیرتنه‌؛ سفید مایل به خاکستری، منقار و پاها؛ تیره مي‌باشد. در پرنده‌ي جوان قرمزی سینه به قهوه‌ای تیره، نزدیک‌تر و پر از لکه‌های قهوه‌ای و نخودی است. اغلب در حال جست زدن در نزدیکی زمین و جایی که سایه است دیده می شود، راست می‌نشیند و تا اندازه‌ای اهلی است.

صدا: صدای ساده و آهنگین  اين پرنده، با ملودی‌های زیبا، شبیه / تیک / یا / تی ک ...ایک / و نیز / ته سی پ /، شنیده می‌شود.

زیستگاه: این پرنده در باغ‌های سایه‌دار، پرچین‌ها و جنگل‌های با پوشش زیر اشکوب به‌سرمی‌برد و در سوراخ‌ها، شکاف درختان و انتهای پرچین‌ها، آشیانه می‌سازد.

منطقه‌ی حفاظت شده‌ی رییسی

- موقعيت جغرافيايي و وسعت منطقه‌ي حفاظت شده‌ي رئيسي:

منطقه‌ي حفاظت شده‌ي رئيسي، با وسعتي حدود 50 هزار هكتار، در دشت نيشابور و در سمت شرق محور نيشابور-كاشمر، واقع شده است كه از شمال به كال‌شور، و از شرق به جاده‌ي شوسه‌ي روستاي همايي، در جنوب از روستاي همايي تا شاه‌بخش و از اين نقطه تا امتداد جاده‌ي صعب‌العبور تا درخت سنجد و در امتداد همان جاده به گل‌چشمه، آخور و ارغش تا قاسم آباد و از غرب به جاده‌ي روستاي قاسم‌آباد تا پل كال‌شور، محدود مي شود. از حدود 19 كيلومتري جنوب نيشابور، منطقه‌ي رئيسي، شروع مي‌شود. ]راسخي‌نيا؛ آشيانه [

- ويژگي‌هاي طبيعي، زيستي و اقليمي منطقه‌ي حفاظت شده‌ي رئيسي:

اين محدوده، منطقه‌اي كويري با تركيبي از دشت، تپه‌ماهور و مسيل‌هاي پراكنده كه كال‌شور نيشابور به سبزوار، از شمال آن مي‌گذرد و  اين عامل بر تنوع زيستي منطقه، افزوده است. پوشش گياهي منطقه داراي تنوع زياد بوده و در آن گياهاني چون ورك، درمنه، گل‌گندم، پيچك، كما و ... را مشاهده مي‌نماييم. قسمت‌هايي از منطقه را جنگل‌هاي تاغ، پوشانده است. حيات وحش منطقه، شامل آهو، گرگ، روباه، كفتار، گربه‌ي وحشي، خرگوش، تشي (بزون غوره) و ...، انواع خزندگان، نظير انواع مارها، مارمولك، لاك‌پشت و ...، و انواع پرندگان بومي از قبيل شاهين، بالابان، عقاب، قرقي، شابوف، كبك، تيهو، كوك، باقرقره، هوبره و ... مي‌باشد.] راسخي‌نيا؛ حقانيت [

- پانوشت‌ها:

1. وسعت منطقه‌ي حيدري قبل از الحاق منطقه‌ي «گورخر» به اين منطقه، حدود 20000 هكتار بوده است.

2. منطقه‌ي حيدري در حدود 70 كيلومتري شهر نيشابور واقع شده است.

3. بنا بر گزارش وب نوشت آشيانه، منطقه‌ي رئيسي، از منطقه‌ي شكار ممنوع به منطقه‌ي حفاظت شده، ارتقاء يافته است. (نك: «گزارش فعاليت‌هاي اداره‌ي كل محيط زيست خراسان رضوي» در فهرست منابع)

- فهرست منابع:

- «پناهگاه حيات وحش حيدري»، وب‌گاه دانشنامه جامع ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي ايران [IRDAD].

- قاسم‌پور .«پرندگان نيشابور: پناهگاه حيات وحش حيدري». وب‌گاه نيك‌صالحي –تالارها.

- «مناطق حفاظت شده»، وب‌گاه طرح سرزمين

- «گزارش فعاليت‌هاي اداره‌ي كل محيط زيست خراسان رضوي». وب‌نوشت آشيانه

- راسخي‌نيا، سمانه. «آهوي دشتم را مزن»، هفته‌نامه‌ي خيام‎نامه، سال سوم، شماره‌ي پنجاهم، دوشنبه 30 مرداد 1385، ص3.

- «حفاظت از محيط زيست: حفاظت از حيات اجتماعي نسلهاي امروز و فردا» (مصاحبه با حميدرضا حقانيت: رئيس اداره حفاظت محيط زيست نيشابور)، ماهنامه‌ي جاده‌ي ابريشم،  ضميمه‌ي شماره‌ي 57، مردادماه 82، ص158-159.

- منبع:

·          ققنوس شرق، «پناهگاه حيات وحش حيدري و منطقه‌ي حفاظت شده‌ي رئيسي نيشابور»، ابرشهر: دانشنامه نیشابور، فروردین ماه 1387.