- دیباچه: ارجمندی‌های مذهبی و آیینی نیشابور

بوم نیشابور، یکی از سرزمین‌های ارجمند در تاریخ فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی است. از نمودهای کرامند این دیار، ویژگی‌های برجسته‌ی دینی و آینی آن است؛ در نیشابور پیش از اسلام، یکی از سه آتش‌بزرگ اهورایی آیین اهورامزدایی ایرانیان، شعله می‌کشیده است، که آن «آذر برزین مهر»، آتشکده‌ی کشاورزان و دهگانان ایران بوده است. نیشابور با گشوده شدن به دست عبدالله بن عامر در سال 31 هجری به دوران اسلامی، گام نهاد و در این دوران نیز رفته رفته، کانون پررونق تعالیم و آموزه‌های اسلامی ‌گردید. نیشابور سده‌های نخستین اسلامی، با داشتن فاصله‌ی جغرافیایی قابل توجه از مرکز حکومت اموی و عباسی –که به سرچشمه‌ی قدرت‌طلبی‌ها، کینه‌توزی‌ها و پنهان‎فریبی‌ها تبدیل شده بود- و همچنین موقعیت جغرافیایی، اقلیمی و اجتماعی ممتاز در خراسان، مورد توجه گروهی از صحابه‌ی پیامبر اسلام (که دورد خداوند بر او خاندانش باد)، تابعین آ‌ن‌ها و به ویژه نوادگان آن حضرت قرار گرفت، چنان که در لابه لای برگ‌های کهن تاریخ، در جای جای پهنه‌ی نشابور، می‌توان به نشانه‌های حضور این بزرگواران و آرامجای آنان، رهنمون گردید.

اما بزرگ‌ترین موهبت الهی بر سرزمین نیشابور، افتخار میزبانی حضرت علی بن موسی‌الرضا (علیه‌السلام) است که در سال 200 هجری و در مسیر سفر تاریخی ایشان از مدینه به مرو، دست داد و رهاورد این دیدار بزرگ، «حدیث سلسلة الذهب» است که از سوی آن امام همام، در پی تقاضای نیشابوریان، بیان گردید: «کلمة لا اله الا الله، حصنی فمن دخل حصنی امن من عذابی، بشروطها و انا من شروطها». در آن هنگامه، هزاران قلم، این حدیث نورانی و روشنی‌بخش را ثبت نمودند؛ ازین روی، نیشابور به «شهر قلمدان‌های مرصع» نامور گردید. یادگارهای ارجمند دیگری نیز از حضور پُربرکت آن حضرت در نیشابور بر جای مانده که گوشه‌هایی از این نوشتار به بازشناسی آن‌ها گزین گشته است.

اما، نیشابور امروز با آن پیشینه و پایگاه بلند تاریخی، فرهنگی و مذهبی، به عنوان یکی از میراث‌داران و آیین‌ورزان فرهنگ اسلامی و شیعی جایگاه ویژه‌ای دارد و با در نگر گرفتن امتیازات زیر، از توانمندی‌های درخوری در حوزه گردشگری مذهبی و زیارت برخوردار است.‌  

·          نیشابور، از دیدگاه جغرافیایی، در کنار پایتخت معنوی ایران –مشهدالرضا علیه‌السلام-  و در مسیر شاهراه و محور زیارتی و گردشگری مذهبی ایران قرار گرفته است و این راهی است که از یک سو، زائران مناطق غربی، جنوبی و مرکزی کشور، را به مشهد مقدس می‌رساند و در سوی غربی آن، پایگاه علمی شیعه -شهر قم- و در آن سوی‌تر، عتبات عالیات در کشور عراق قرار گرفته‌اند.

·          نیشابوریان، آیین‌های مذهبی را بسیار باورمندانه، باشکوه و ژرف‌معنا برگزار می‌نمایند چنان‌که برخی جای‌ها به بزرگداشت شایان این آیین‌ها نامور گشته‌اند و مرجعی برای مردمان سایر مناطق و شهرستان‌های پیرامونی به شمار می‌آیند؛ «شبیه خوانی» روستای فدیشه، «نخل ‌گردانی» شهر خرو، «مرثیه ‌خوانی و تعزیه ‌گردانی» روستای اسحاق‌آباد، «علم خبری» روستای سلیمانی سپر، «سینه‌ زنی، زنجیرزنی و علم‌ گردانی» شهر نیشابور، آیین اهدای نذورات مزار سرکوه (=شازده حسین اصغر برزنون)، حقیقه (=عقیقه)، شوخنی (=شب‌خوانی یا سحرخوانی) و دیگر آیین‌ها که در جای‌های گوناگون بوم نیشابور، به گونه‌ای پُرمایه و پُربار برگزار می‌گردد و پرداختن به این آیین‌ها جایگاهی بس گسترده‌تر و فراسوی این نوشتار را بایسته است.

·          شمار زیادی از نوادگان ائمه و همچنین علمای بزرگ مسلمان در سرزمین نیشابور آرمیده‌اند که گذر تاریخ کهنسال و رویدادهای بی‌رحم آن به وِیژه دو یورش بنیانکن مغول و غز و همچنین زلزله‌های متعدد، آرامجای بسیاری از آن بزرگان را در غباری از ناپیدایی و گمنامی، پنهان نموده است. با نگاهی به تاریخ نیشابور الحاکم -که به تعبیر پروفسور ریچارد فرای "A kind of Street Guide" و به برداشتی دیگر، «دفترچه تلفن نیشابور هزار سال پیش» است-، فهرستی شگرف و پُرشمار از صحابه و تابعین و اتباع تابعین و اتباع آن‌ها مهاجر به نشابور، بزرگان و علماء و مشایخ علوم و معارف اسلامی ساکن در نیشابور، آرامستان‌ها و مزارهای نیشابور در سده‌های نخستین هجری، در دست خواهیم داشت که در سنجه با آن‌چه که از نام‌ها و جای‌ها در نیشابور امروز برجای مانده است، جز تُهیجایی، بسا گسترده و اندوهناک، بر پیش چشم نخواهد ماند.(1)

با نگر به ارجمندی‌های مذهبی و آیینی نیشابور که کوتاه‌وار از پیش دیدگانتان گذشت، اینک به بازنمایی و بازشناسی شماری از آرامگاه‌ها، زیارت‌گاه‌ها و اماکن مذهبی برجای مانده در نیشابور امروز می‌پردازیم. 

شایان گفتن است که مکان‌یابی آبادی‌ها در بخش‌ها و دهستان‌ها در این نوشتار، بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1385 استان خراسان رضوی، انجام شده. بدیهی است که پس از ارتقای بخش تحت جلگه‌ (به همراه بخش طاغنکوه) به «شهرستان فیروزه»، تغییراتی در تقسیمات جغرافیایی و سیاسی شهرستان نیشابور ایجاد شده، که این، علاوه بر بخش‌های یاد شده، دربرگیرنده‌ی بخش سرولایت و همچنین دهستان مازول بخش مرکزی شهرستان است. آن تغییرات در این نوشتار موردنظر واقع نشده است.

- بخش مرکزی:

-- امامزاده محمد محروق:

آرامگاه امامزاده محمد محروق که قدمت آن به دوره‌ی صفویه می‌رسد، به شماره‌ی 302 در تاریخ 29/09/1316 در فهرست آثار ملی ثبت شده است.(2) مرقد امامزاده محمد محروق در 5 کیلومتری شرق نیشابور و در همسایگی آرامگاه حکیم عمر خیام نیشابوری، جای گرفته است. محمد بن محمد بن زید بن علی بن الحسین علیه‌السلام از نوادگان امام زین‌العابدین علیه‌السلام –پیشوای چهارم شیعیان- است که در سال 200 هـ.ق. پس از شکست در جنگی ده‌ماهه با سپاهیان مامون،و در راه انتقال به مرو به دستور مامون، به دست نصربن سیّار، به شهادت رسید.(3) برخی بر این باورند که، پیکر وی پس از شهادت، توسط عمال حکومتی به آتش کشیده می‌شود و بدین خاطر وی را «محروق» (به آتش سوخته) نامیده‌اند. و برخی نیز بر این باورند که این نام، «مهروق» (کسی که خونش ریخته شده) است که در گویش نیشابوری به صورت محروق، دگرگون شده است.(4) بنای آرامگاه امامزاده محروق، دارای پلانی مستطیل به ایوان بلند ورودی در شمال، فضای مربع‌شکل مدفن امامزاده در مرکز، و فضایی چهار ایوانی با ارتفاع گنبد کوچک‌تر در مجاورت غربی فضای یاد شده که مدفن امامزاده ابراهیم بن موسی بن جعفر علیه‌السلام است. گنبد فیروزه‌ای‌رنگ بنای مزار امامزاده محمد محروق، تزئینات کاشی ایوان ورودی و کتیبه‌های خطی معقلّی بر رویه‌ی خارجی دیوار، از دلنوازترین جلوه‌های هنر کاشیکاری ایرانی است.(7)

-- مسجد جامع نیشابور:

مسجد جامع نیشابور که کانون اصلی فعالیت‌های مذهبی نیشابور است، در مرکز شهر نیشابور و در ضلع جنوب غربی چهارسوی اصلی شهر (تقاطع خیابان فردوسی و امام خمینی) قرار گرفته است. بنای مسجد در دوران سلطان حسین بایقراء –آخرین امیر تیموری-  و در سال 899 هـ.ق. به کوشش پهلوان علی کرخی، پای گرفته، دارای معماری سنتی با تزئینات آجرکاری و گچ‌کاری شایان توجه است. این مسجد با بیش از 7000 متر مربع مساحت(3)، در قلب زندگی شهری مردم نیشابور، حضوری آرامش‌بخش و درخور دارد. مسجد جامع نیشابور، که تاریخ بنای آن به 899 هجری می‌رسد، در تاریخ 21/08/1317، به شماره‌ی 317، با عنوان «مسجد جمعه»، در فهرست آثار ملی ثبت شده است.(5)

-- تکیه‌ ابوالفضلی:

این تکیه در 1272 هـ.ش. در راسته‌ی مسجد جامع نیشابور و با فاصله‌ای از آن ایجاد شده است. تکیه‌ی ابوالفضلی که به نام حضرت ابوالفضل علیه‌السلام، نامور گردیده، یکی از جای‌های ارجمند و کلان گردهم‌آیی‌ و برگزاری آیین‌های مذهبی نیشابوریان به شمار می‌آید. این تکیه که در مرکز شهر، ضلع جنوبی خیابان امام خمینی، روبه‌روی میدان باغات نیشابور واقع شده، دارای زیربنای در حدود 5000 متر مربع و با اختلاف سطح پایین‌تر از خیابان اصلی، و دربرگیرنده‌ی ساختمان اصلی تکیه، امور اداری، سالن اجتماعات، بیمارستان قمر بنی‌ هاشم، زائرسرا و صحن بزرگ سرپوشیده است. بخش درونی و اجتماعات تکیه، دارای تزئینات آجرکاری، سنگ‌کاری، کاشی‌کاری معرق و آینه‌کاری در رنگ‌های گوناگون فیروزه‌ای، سبز، آبی و ... و مزین به آیات قرآنی و نقوش اسلیمی است که به فضای آن نورانیت، شکوه و آرامش خاصی بخشیده است. در سال 1421 هـ.ق. در ضلع شمالی تکیه، صندوق نذورات پنجره‌ای‌شکل و طلایی‌رنگ نصب شده است که در داخل آن از نمادهایی چون علم، مشک آب، شمشیر و سپر به نشان وفاداری و جانفشانی حضرت ابوالفضل نسبت به پیشوا و برادر بزرگوارشان حضرت امام حسین علیه‌السلام در واقعه‌ی کربلا، جای گرفته است.(3)

-- مهدیه نیشابور:

نخستین فعالیت‌ها برای احداث مهدیه‌ی نیشابور به سال 1335 باز می‌گردد که در نهم آذرماه آن سال، جشنی را با عنوان پی‌ریزی بنای مهدیه نیشابور ترتیب می‌دهند؛ مسجد جامع، با نصب پارچه‌هایی زینت یافته و مسیر مسجد جامع تا مکان فعلی مهدیه (ابتدای کال منوچهری) را با نصب پارچه تزئین می‌کنند تا پس از مراسم مسجد جامع، به سمت زمین مورد نظر حرکت کنند.(6) مهدیه‌ی نیشابور که در حدود تقاطع خیابان امام خمینی و کال منوچهری، ابتدای منوچهری، جای گرفته، یکی از کانون‌های اصلی گردهمایی‌های آیینی و مذهبی نیشابوریان، به ویژه در ایام اعیاد شعبانیه است.

-- امامزاده ابراهیم:

ابراهیم علیه‌السلام از فرزندان امام موسی بن جعفر علیه‌السلام است که آرامگاه وی در جنوب شرقی شهر نیشابور، کنار مرقد امامزاده محمد محروق، جای گرفته است.(7)

-- فضل بن شاذان:

فضل بن شاذان بن خلیل ازدی، از متکلمین طراز اول شیعه و یار و مصاحب چهار امام همام - یعنی امام رضا (ع)، امام محمد تقی (ع)، امام علی النقی (ع) و امام حسن عسگری (ع)- بوده است. آرامگاه فضل بن شاذان در 6 کیلومتری جنوب شرقی شهر نیشابور، در روستای فضل و در باغی وسیع و سرسبز، واقع شده است. آرامگاه وی دارای صحن حرم، گنبد و کاشیکاری است. آرامستان شهر نیشابور به نام «بهشت فضل» در مجاورت این آرامگاه واقع شده است.(7) بقعه‌ی فضل بن شاذان (قدمت تیموریان صفویه) به شماره‌ی 8956 در تاریخ 10/03/1382 در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردیده است. اهالی نیشابور، این مکان را «شافضل» (= شاه فضل) نیز می‌گویند.

-- بی بی‌شطیطه:

شطیطه زنی مومنه و پاک‌نهاد بود که ارادت خاصی به ائمه‌ی اطهار و به ویژه امام زمان خود –حضرت موسی بن جعفر علیه‌السلام- داشت. روایت کرده‌اند که چون مردم نیشابور، محمد نیشابوری را برای پیشکش کردن وجوهات شرعیه به آن حضرت برگزیدند، شطیطه نیز يك درهم صحيح و پاره‌اي از خام كه خود رشته بود و چهار درهم ارزش داشت، آورد و گفت «ان الله لا يستحيي من الحق» از دادن حق امام، اگر كم هم باشد نبايد حيا كرد. محمد نیشابوری، با وجوهات شرعیه‌ی نیشابور، رهسپار مدینه گردید و به پیشگاه امام موسی کاظم علیه‌السلام رسید. پس حضرت امانات شطيطه را پذیرفته و فرمودند: «انّ الله يستحيي من الحق». و به محد نیشابوری گفتند: برسان به شطيطه سلام مرا، بده به او اين امانات و هميان را كه در آن چهل درهم است و بگو براي تو شقّه‌اي از بافته‌هاي خودم را كه پنبه‌اش از قريه صيداء - متعلق به بي بي فاطمه زهرا (س) - است و خواهرم حليمه - دختر حضرت صادق علیه‌السلام- آنرا رشته است و بگو به شطيطه كه تو زنده مي‌باشي نوزده روز پس از وصول شقه و دراهم، پس شانزده درهم آن‌را خرج خودت كن و بیست و چهار درهم آن‌را صدقه خودت و آن‌چه لازم شود و من نماز تو را خواهم خواند بر جنازه‌ی تو، و به محمد نيشابوري فرمود در آن هنگام كه مرا به نماز ديدي كتمان كن كه بهتر نگاه مي‌دارد ترا.(8) آرامگاه بی‌بی شطیطه‌ در سوی غربی خیابان امام خمینی نیشابور و در میدان بی‌بی‌شطیطه، جای گرفته است.(7)

-- بانو پسندیده:

امام رضا علیه السلام، هنگامی که (در سال 200 هـ.ق.) به نیشابور وارد شد، افراد معتبر و سرشناس شهر - از علماء و امراء و موجهین- انتظار داشتند که آن حضرت برای استراحت در منزل آن‌ها اجلال نزول فرمایند. امّا از آن‌جا که اهل بیت عصمت و طهارت همیشه و در همه حال یاور ضعیفان بودند و شرافت و برتری را به تقوا و اطاعت و بندگی خداوند می‌دانستند، و در این راستا الگو و رهنمود به شیعیان و دوستان خود معرفی می‌نمودند، لذا امام علیه‌السلام دعوت کسی را نپذیرفت، بلکه به منزل یکی از شیعیان با تقوا و گمنام اما شیفته‌ی خاندان رسالت تشریف‌فرما شد. یعنی خدای متعال سعادت میزبانی از حضرت رضا علیه‌السلام را نصیب یک پیرزن صالحه و باتقوا نمود». از آن‌جا که این پیرزن پرهیزگار، به میزبانی امام‌رضا برگزیده شده بود، به بانو «پسنده» یا «پسندیده» نامور گشت. آرامگاه این بانو، در خیابان ضلع شمالی میدان شطیطه در غرب شهر نیشابور، قرار گرفته است.(9)

-- حیات‌مزار:

یحیی بن حمزة بن قاسم بن عباس ابن امیرالمومنین از نوادگان قمر بنی‌هاشم علیه السلام است. آرامگاه وی در یکی از محله‌های قدیمی خیابان منوچهری جنوبی شهر نیشابور - که کال منوچهری از میانه‌ی این خیابان، گذر می‌نماید- قرار گرفته است. محوطه و آرامجای امامزاده یحیی علیه‌السلام که شبیه منزلی مسکونی و به شیوه‌ی سنتی ساخته شده، در بین اهالی منطقه به «حیات مزار» [Hayāt Məzār] نامور است.(3)

-- امامزادگان محمد و عبدالله:

امامزادگان محمد و عبدالله، از فرزندان محمد حنفی و از نوادگان امام علی علیه‌السلام‌اند. آرامگاه این دو امامزاده، در بوستان شهیدهاشمی‌نژاد شهر نیشابور (ضلع شمال شرقی تقاطع خیابان‌های ایستگاه و سیمتری، بین چهارراه راه‌آهن و میدان فردوسی) واقع شده، این دو آرامگاه به صورتی جداگانه و با فاصله‌ در ضلع شمالی و شرقی بوستان هاشمی‌نژاد، جای گرفته‌اند.(3)

-- گنبدسبز:

آرامگاه بی بی صغری در منتهی‌الیه محله‌ی فرحبخش شرقی شهر نیشابور و در منطقه‌ای به نام گنبدسبز، قرار دارد. این بانوی مومنه و پاکدامن که در بین مردم به بی‌بی فاطیمه [Bi Bi Fātima] نامور است دارای محبوبیت خاصی بوده و لطف و کراماتی را به وی منسوب می‌دانند.(3) آرامگاه وی در بین اهالی به گمبد‌سوز [Gombəd Savz] نامور است.

-- سعید بن سلام مغربی:

آرامگاه سعید بن سلام مغربی که قدمت آن به دروه پهلوی دوم می‌رسد به شماره‌ی 4033 در تاریخ 10/07/1380 در فهرست آثار ملی ثبت گردیده است. این آرامگاه در شرق شهر نیشابور، در حاشیه‌ی بلوار جمهوری اسلامی واقع شده و دسترسی به آن از طریق بولوار خیام که به آرامگاه خیام منتهی می‌شود میسر است.(10) سعید بن سلام مغربی از مشایخ عارفان و بزرگان صوفیه در قرن سوم هجری است. در جوار آرامگاه وی، همچنین ابوعثمان حیری (رازی) از مشایخ بزرگ تصوف و فقهای قرن سوم هجری، مدفون است. آرامگاه مغربی در اراضی روستای «ده شیخ» واقع شده و برخی، نام روستا را برگرفته از نام شیخ مغربی دانسته‌اند.(7) آرامگاه سعید بن سلام مغربی، یکی از کانون‌های مهم گردهمایی صوفیان و درویش‌مسلکان نیشابور است.

-- امامزاده عبدالله:

عبدالله از فرزندان امام محمدباقر علیه‌السلام است. آرامگاه وی در 12 کیلومتری شمال نیشابور و در جوار روستاهای کوه‌پایه‌ای دربهشت و رود قرار گرفته است که فضایی سرسبز و پوشیده از درختان و توام با نوای پرندگان را پیشکش زائران می‌نماید.(3) روستا‌های دربهشت و رود ]دربهیشت (dərbəhišt) و روی (rōy) در گویش نیشابوری[ از توابع دهستان فضل بخش مرکزی شهرستان نیشابور‌ند. بنای آرامگاه امازاده عبدالله، به شماره‌ی 12875 در تاریخ 19/05/1384 در فهرست آثار ملی ثبت گردیده است.(11)

-- امامزاده سلطان سلیم:

سلیم از نوادگان پیشوای چهارم شیعیان، حضرت علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب علیه‌السلام است که به دستور نصر بن سیّار و به دست فردی به نام خدیج، شهید گردید. آرامگاه سلطان سلیم بر بلندای کوهی مشرف بر روستای بوژآباد در 15 کیلومتری شمال شرقی شهر نیشابور و در همسایگی روستای بوژان، جای گرفته است. بنای این امازاده -که در بین اهالی به «مزار تیغ» نامور است(12)-، در سال 1310 هـ. ش. به همت و تلاش دو شخص به نام‌های حیدر و مختار خاکباز بازسازی شده است. آرامگاه امامزاده سلیم در محیطی آکنده از درختان سایه‌گستر و بارور، فضایی سرسبز و روح‌بخش را فراهم آورده است.(3)

-- مقبره شیخ ابوالحسن:

مقبره‌ی شیخ ابوالحسن در روستایی کوچک به نام کلاته شیخ ابوالحسن، در دهستان مازول از توابع بخش مرکزی نیشابور، در حدود 10 کیلومتری شمال شهر نیشابور، آن سوی روستای صومعه، جای گرفته. به گفته‌ی اهالی منطقه، شیخ ابوالحسن، عارفی بزرگ بوده، آرامگاه وی به صورت فضایی سنگ‌چین شده و روباز، بر روی تپه‌ای واقع شده است.(13)(31)

-- آرامگاه‌ها و زیارتگاه‌های بخش مرکزی:(14)