«کتابچه نیشابور»، انعکاسی از وضعیت روستاهای نیشابور در سال‏ 1296 ق. است. این کتاب، در حوزه‌ی جغرافیای تاریخی و در طی دهه‏‌ی پایانی قرن سیزدهم و دهه‌ی نخست قرن چهاردهم هجری، به دستور مقامات حکومتی قاجار، تهیه و برای مرکز ارسال شده است. کار نگارش کتابچه‏هایی در حوزه‌ی جغرافیای تاریخی شهرهای ایران، به‏ ابتکار اعتمادالسلطنه و با هدف نگارش کتاب «مرآت البلدان» صورت‏ گرفته است.(1)

این کتابچه، بر اساس توصیه‌ی شاه و تلگراف سپسالار اعظم - یعنی‏ میرزا حسین خان- تهیه شده است. این گزارش‏ها بر اساس پرسشنامه‌ی ارسالی از مرکز، تدوین و در واقع برای شهرها و روستاها اطلاعات‏ مشابهی درخواست می‏شده است. طبق مندرجات کتابچه‌ی نیشابور، تنها در بخش بلوک زبرخان، نویسنده نام خود را آورده است. از این روی معلوم نیست مقصودش نگارش کل کتابچه یا تنها بلوک مزبور بوده‏ است. وی می‏نویسد: «داعی دوام دولت قاهره ابد مدت میرزا حسین‏ ولد میرزا عبد الکریم یاور درودی به مصاحبت غلام علی بیک‏ یساول حضرت ایالت کبری - روحی فداه - به مدت سه ماه، حسب‏‌الامر حکومت بلده و بلوکات را گزارش نموده و به زحمت زیاد این‏ خدمت را به انجام رسانیده». تاریخ تهیه‌ی این کتابچه بر اساس‏ تاریخی که در پایان برخی از گزارش‏ها آمده است، 1296ق. است.طبق شرح مصحح، کتابچه نیشابور، بر اساس نسخه‌ی شماره‏ 2277 کتابخانه مسجد اعظم قم، آماده شده است.(2)

این گونه کتابچه‏ها برای نگارش تاریخ محلی از اهمیت زیادی‏ برخوردارند. به خصوص در ارتباط با مناطقی که در منابع درباره‌ی تاریخ‏ و جغرافیای آن‌ها اطلاعات اندکی وجود دارد. در دوره‌ی قاجار، به واسطه‏ رقابت دول خارجی در ایران، همواره گروه‏هایی برای تدوین اطلاعات به ایران می‌آمدند و اطلاعات کاملاً محرمانه برای کشورشان جمع می‌کردند. مانند اطلاعات سری که‏ توسط وزارت جنگ بریتانیا مستقر در هندوستان، تهیه و در اختیار سفیران، کنسولگری‏ها و مقامات درجه‌اول سیاسی و نظامی قرار می‏گرفت. در تدوین این گونه فرهنگ‏ها از سفرنامه‏های غربی، گزارش‏های محرمانه‌ی هیأت‏های سیاسی و نظامی بریتانیا، عوامل اطلاعاتی محلی و اطلاعات رسمی دولتی ایران در آن زمان، استفاده‏ شده است.(3)

تفاوت این گونه اطلاعات با «کتابچه نیشابور» در این است که این‏ نوشته‏ها به مثابه فرهنگ‏های جامعی در حوزه‌ی تاریخ و جغرافیای‏ ایران هستند که بسیار دقیق، تمامی نقاط ایران را از لحاظ جغرافیای‏ نظامی مورد بررسی قرار می‏دهند و به منظور شناخت سرزمین‏ها و کنترل مردم و اقتصاد آن‌ها تدوین شده‏اند.

کاربرد گزارش‏های موجود در «کتابچه نیشابور» برای محققان، دانشجویان و حتی ادارات دولتی مهم است، زیرا گزارش‏های‏ موجود در این کتابچه، اضاع اجتماعی- اقتصادی دوره‌ی قاجار را منعکس می‏کنند. از کتابچه نیشابور اطلاعاتی به قرار ذیل به دست‏ می‏آید:

1.       موقعیت جغرافیایی: با توجه به گزارش‏های موجود درباره‌ی مسائلی چون آب و هوا و مسافت آن با مرکز بخش.

2.       مسائل اقتصادی: در ارتباط با مسائل کشاورزی، محصولات و منابع درآمد مردم نیز اطلاعات مهمی در اختیار پژوهشگر قرار می‏دهد.

3.       مسائل نظامی: این کتابچه علاوه بر اطلاعات فوق بیانگر این است که در آن بلوک افراد نظامی (پیاده و سواره) وجود دارند یا خیر.

نکته‌ی قابل توجه در «کتابچه نیشابور»، بیان گزارش‏های مختصر در چند سطر است که از این طریق اطلاعات را در اختیار خواننده قرار می‏دهد. در واقع از فحوای کتاب چنین مستفاد می‏شود که گزارشگر به‏ تمامی نقاط نیشابور رفته است زیرا از نقاطی گزارش داده که خالی از سکنه هستند و برخی از روستاها هم دو یا سه خانوار بیشتر نداشته‏اند.

اطلاعات کتابچه، درباره‌ی بلوکات و تعداد خانوار و نفوس آن‌ها در سال 1296 ق. به قرار زیر است:

1.       درب قاضی،112 قریه، 2536 خانوار و 7618 نفر جمعیت.

2.       زبرخان، 27 قریه، 1155 خانوار و4000 نفر.

3.       اردوغش، 10 روستا، 710 خانوار و 2290 نفر.

4.       تحت جلگه، 30 روستا، 727 خانوار، 1165 نفر.

5.       عشق آباد، 26 روستا، 762 خانوار، 2521 نفر.

6.       بار، 10 روستا، 252 خانوار، 781 نفر.

7.       بار معدن، 19 روستا، 580 خانوار، 2139 نفر.

8.       ماروسک، 20 روستا، 2460 خانوار، 7730 نفر.

9.       طاغانکوه، 17 روستا، 353 خانوار، 1176 نفر.

10.   ماذول ]مازول[، 21 روستا، 570 خانوار، 1792 نفر.

11.   ریوند، 78 روستا، 977 خانوار، 326 نفر.

12.   اربقایی که فقط 8 روستا ذکر شده و طبق نظر آقای‏ جعفریان، این بلوک ناتمام مانده است.

نکته‌ی قابل توجه در آمار فوق، اطلاعات مربوط به بلوک ریوند است‏ که با 977 خانوار، 326 نفر نفوس ذکر شده است. با مطالعه‌ی دقیق‏ گزارش‏های مربوط به این بلوک، آمار عجیبی به دست می‏آید به‏ طوری که قریه دلاسنگ با 10 خانوار، 120 نفر جمعیت و قاسم آباد با 6 خانوار، 81 نفر و منظر با 12 خانوار، 22 نفر و قریه شورورز از توابع‏ طاغنکوه با 6 خانوار، 106 نفر نفوس دارند.

چنین به نظر می‏رسد که گردآورنده تعریف خاصی از خانوار نداشته و در گزارش‏های او، دقت چندانی صورت نگرفته است. نویسنده، علاوه بر اطلاعات ذکر شده، به مسائلی چون تاریخ به وجود آمدن روستاها (این که قدیمی است یا جدید) و ایالات و طوایفی که‏ در روستاها سکونت داشته‏اند اشاره کرده است، طوایفی چون لکزی، خواجه‏ها، بلوچ، کرد، طاهری، میش مست، هزاره عمادلو و .... هم‌چنین در این گزارش‏ها به شغل مردمان این نواحی، محصولات‏ عمده‌ی این منطقه و تعداد قنات‏ها اشاره شده است. حتی اطلاعاتی که‏ مشخص می‏کند چه گروهی از مردم باسواد بوده‏اند، از کتابچه به‏ دست می‏آید.

- پا‏نوشت‏ها:

1.       درودی، میرزا عبدالکریم، «کتابچه نیشابور»، به کوشش‏ رسول جعفریان، مشهد، بنیاد پژوهش‏های اسلامی،1382.

2.       همان، ص 25.

3.       خادمیان، کاظم، «فرهنگ جغرافیای ایران: خراسان»، مشهد، بنیاد پژوهش‏های اسلامی،1380،ص13.

4.       درودی ، میرزا عبدالکریم، «کتابچه نیشابور».

- منبع:

·          آذری خاکستر، غلامرضا، «سیمای نیشابور در سال 1296 هـ.ق.»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، دی و آذر 1383، ش 86 و 87، ص 89-90. به کوشش ققنوس شرق، «کتابچه نیشابور؛ گزارش روستاهای نیشابور در سال 1296 قمری»، ابرشهر: دانشنامه نیشابور، خردادماه 1387.