- موقعیت جغرافیایی:

آسیاب آبی سرتلخ نیشابور، در جبهه‌ی شمالی روستای سرتلخ – از توابع بخش زبرخان شهرستان نیشابور- جای گرفته است. جاده‌ی روستای سرتلخ با پیمودن در حدود 2 کیلومتر به جاده‌ی اصلی شهر قدمگاه - جاده‌ی قدیم نیشابور به مشهد- متصل می‌گردد. شهر قدمگاه – مرکز بخش زبرخان شهرستان نیشابور- در حدود 25 کیلومتری شهر نیشابور، قرار گرفته است.

- پیشینه و وجه تسمیه:

آسیاب سرتلخ، که تنها آسیاب آبی آجری منطقه است به دلیل قرار گرفتن در درون روستای سرتلخ به «آسیاب سرتلخ» معروف شده است. از تاریخ احداث و بانی این آسیاب، سندی در دست نیست اما با توجه ابعاد آجرهای به کار رفته در بنای آن، نوع قوس‌ها و همچنین شیوه و فرم معماری، می‌توان این اثر را به دوره‌ی قاجاریه منسوب دانست. ابعاد آجرهای به کار رفته در این بنا 20 در 20 در 5 است. این آسیاب، در حال حاضر، به همان شیوه‌ی سنتی به فعالیت خود ادامه می‌دهد.

- ویژگی‌های معماری و مشخصات فنی:

مجموعه آسیاب آبی سرتلخ، پلانی چلیپایی دارد که یک گنبدخانه در مرکز و چهار فضا با ابعاد و کاربرهای گوناگون، در چهار طرف آن سامان یافته است. گنبدخانه، به شکل یک چهارطاقی است که چهار تویزه‌ی جناغی، در چهار طرف دارد. هر تویزه به فضایی منتهی می‌شود و یک گنبد کم‌خیز گردچینی نیز روی این چهار تویزه، اجرا شده است. بدنه و دیوارهای بنای آسیاب، تا شروع پاکار طاق‌ها به وسیله‌ی لاشه‌ی سنگ و ملات گچ و بندکشی منظم و زیبایی اجرا شده و طاق‌ها، تویزه‌ها و پوشش‌های بنا، با آجر چهارگوش 20 در 20 سانتی‌متر، روی این دیواره‌های سنگی قرار یافته‌اند. با نگاهی هماییک، این بنا دارای فضاهایی است که به ترتیب عبارتند از: 1. ورودی. 2. گنبدخانه. 3. طاقنماهای طرفین گنبدخانه. 4. اتاق آرد کردن غلات. 5. تنوره‌ی آسیاب.

-- ورودی بنای آسیاب:

ورودی بنا، درگاهی است که تا شروع پاکار طاق، به وسیله‌ی سنگ‌لاشه و ملات گچ با بندکشی گچی بنا شده و سپس بر روی آن، یک قوس بیضی خوابیده (دسته سبدی) به شیوه‌ی رومی، قرار گرفته. در فاصله‌ی این درگاهی تا تویزه‌های گنبدخانه، یک سقف نیم‌گنبدی اجرا گردیده که نیمی از آن به صورت ضربی، و نیمی دیگر، به شیوه‌ی رومی، آجرچینی شده است.

ورودی مجموعه، نسبت به زمین‌های اطراف، در گودی قرار گرفته و مسیر دسترسی به آن، با یک راه خاکی با شیب زیاد میسر گردیده است. واقع شدن بنا در درون یک گودی، نسبت به زمین‌های اطراف، به این خاطر است که آب در ارتفاع بالاتری نسبت به آسیاب قرا گرفته و امکان پُر شدن تنوره، از آب و ایجاد فشار برای به حرکت درآوردن پرّه‌های آسیاب، امکان‌پذیر باشد.

-- گنبدخانه:

فضای مرکزی بنای آسیاب، یک چهارطاقی است که یک گنبد گردچینی کم‌خیز روی چهار تویزه‌ی طرفین، ایجاد گردیده. دیوارهای این فضا که پس از ورودی قرار گرفته، با سنگ‌لاشه، برپا و از پاکار طاق‌ها با آجر 20 در 20 سانتی‌متر، کار شده است. تویزه‌های چهار طرف، با قوس جناغی سه‌بخشی تند و به شیوه‌ی رومی، سازمان یافته‌اند. نورگیری در مرکز گنبد، کار نوررسانی و تهویه‌ی این فضا را بر عهده دارد.

اخیرا، روی بدنه‌ی قسمت‌هایی که با سنگ ساخته شده، تا شروع پاکار قوس‌ها، با سیمان، پوشانده شده و کف گنبدخانه نیز مانند سایر فضاها با ملات ماسه سیمان مفروش گشته. در دو جانب شمالی و جنوبی گنبدخانه، دو طاقنمای عمیق وجود دارد که محل استراحت، قرار گرفتن تنور و انبار کیسه‌های غلات می‌باشد. در طی الحاقات اخیر، دو سکوی آجری با روکش سیمان در سرتاسر دو طرف فضا گنبدخانه، ساخته شده که از آن برای نشستن و منتظر ماندن مراجعه‌کنندگان، بهره‌برداری می‌گردد.

-- طاقنماهای دو طرف گنبدخانه:

این طاقنماها با پلانی مستطیلی و عمق حدود 2 متر، در دو جانب شمال و جنوب گنبدخانه، ساخته شده‌اند. کف طاقنماها، نسبت به کف گنبدخانه، در حدود نیم متر، بلندتر و با ملات ماسه و سیمان فرش گردیده‌. اخیراً، دیواره و بدنه‌ی طاقنماها نیز مانند دیگر بخش‌ها، تا شروع پاکار طاق‌ها با اندود سیمان پوشانده شده است. پوشش طاقنماها – حدفاصل بین تویزه‌ی گنبدخانه تا اسپر طاقنما- به شکل نیم‌گنبد اجرا شده که شیوه‌ی آجرچینی آن، نیمی به صورت رومی و نیمی دیگر، به صورت ضربی است. از این طاقنماها، برای حمل انبار کیسه‌های غلات، محل استراحت و خوابیدن آسیابان و همراهان، پختن نان و فطیر و ... بهره‌برداری می‌شده است.

-- اتاق آسیاب:

ابزار آسیاب و کار آرد کردن غلات، در فضایی که بعد از گنبدخانه، روبروی ورودی و در جانب شرق گنبدخانه قرار دارد، (یعنی اتاق آسیاب) سامان می‌یابد. اتاق آسیاب، پلانی مربع‌شکل داشته و دویاره‌های آن مانند دیگر بخش‌های بنا، تا شروع پاکار طاق پوشش، با سنگ‌لاشه برپا شده و اخیراً با ملات سیمان، اندود شده است. پوشش اتاق آسیاب که آجری است و به شیوه‌ی چهاربخشی اجرا شده و نورگیری مربع‌شکل در مرکز سقف، کار نوررسانی و تهویه‌ را برعهده دارد.

در دو طرف اتاق، دو طاقچه قرار دارد که کف طاقچه‌ی شمالی، همسطح کف اتاق است و کف طاقچه‌ی جنوبی، گودتر است که وظیفه‌ی نگهداری و جمع‌آوری آرد گندم را که از طریق مجرایی به این محل منتقل می‌شود را بر عهده دارد.

بدنه‌ی طاقچه‌ها سنگی و طاق آن‌ها آجری است که به شیوه‌ی رومی‌چینی و قوس نیم‌دایره اجرا شده. سنگ آسیاب و متعلقات آن در انتهای اتاق، و در میان ضلع شرقی اتاق، جای گرفته است. در فضای خالی زیر این اتاق، پره‌هایی که سنگ آسیاب را می‌چرخانند قرار داشته و به وسیله‌ی محوری فولادی که از کف اتاق عبور می‌کند به سنگ بالایی آسیاب اتصال می‌یابند.

تنوره‌ی آب در پشت اتاق آسیاب قرا دارد، کف تنوره با کف فضای زیرین اتاق آسیاب همسطح بوده و مجرایی باریک تنوره و فضای زیرین اتاق آسیاب را به هم وصل می‌نماید. این مجرای باریک، روبه‌روی پره‌ها و محور آسیاب قرار داشته و آب از طریق آن با فشار به پره‌ها برخورد کرده و باعث چرخیدن آن و در نتیجه، محور و سنگ آسیاب می‌گردد. آب، پس از چرخانیدن پره‌ها، از طریق کانالی که از زیر اتاق آسیاب، گنبدخانه و ورودی می‌گذرد، به بیرون از ساختمان آسیاب هدایت شده و برای آبیاری باغ‌های روستا، بهره‌برداری می‌گردد.

کف اتاق آسیاب، کف مجرا و طاقچه‌ای که محل جمع‌آوری آرد است، مانند سایر فضاهای بنا، با سیمان اندود گردیده است. در زیر تویزه‌ی حدفاصل این اتاق، با فضای گنبدخانه (یعنی تویزه‌ی جبهه‌ی شرق گنبدخانه)، به علت نشست کمی که در سال‌های اخیر داشته، دیواری قطور با سنگ‌لاشه و ملات گچ کشیده شده که در وسط این دیوار قطور، یک درگاهی کم‌عرض با قوس هلالی، تعبیه شده و دسترسی گنبدخانه به اتاق آسیاب، از راه این درگاهی است.

-- تنوره آب:

تنوره‌ی آب آسیاب سرتلخ، استوانه‌ا‌ی آجری است که با سیمان اندود گردیده و از ارتفاع بالاتر از پوشش‌های پشت اتاق آرد کردن غلات (اتاق آسیاب) شروع و تا فضای زیرین اتاق آسیاب، امتداد می‌یابد. آب، از ارتفاعی بالاتر از کل ساختمان، به درون این استوانه ریخته و بعد از پُر شدن و ایجاد فشار، در قسمت پایین استوانه، به وسیله‌ی روزنه‌ای، با فشار، به پره‌های متصل به سنگ آسیاب –که در فضایی زیر کف اتاق آسیاب قرار دارند- برخورد نموده و باعث چرخیدن آن‌ها (پرّه‌ها) می‌گردد.

این پرّه‌های چوبی، به وسیله‌ی یک میله‌ی فولادی - که بدان «شه میر» یا «شه میل» گفته می‌شود – به سنگ بالایی آسیاب متصلند و چرخش آن‌ها باعث چرخیدن سنگ بالایی آسیاب شده و چرخیدن سنگ بالایی روی سنگ زیرین آسیاب – که ثابت و بدون حرکت است – باعث آرد شدن غلاتی که با یک قیف بزرگ چوبی مربع‌شکل، لابلای دو سنگ ریخته می‌شود، گشته و آرد به دست آمده، از مجرایی در کنار سنگ‌ها به درون طاقچه‌ی کناری اتاق آسیاب، ریخته و سپس جمع‌آوری می‌گردد.

- منبع:

·          برآبادی، محسن؛ ابراهیم‌نیا، مجید، «گزارش ثبتی آسیاب سرتلخ»، اداره میراث فرهنگی و گردشگری نیشابور، معاونت حفاظت فنی، 1384. به کوشش ققنوس شرق، «آسیاب آبی سرتلخ نیشابور»، ابرشهر: دانشنامه نیشابور، آبان‌ماه 1388.