- موقعیت جغرافیایی و پیشینه:

کاروانسرای قدمگاه، در شهر قدمگاه –مرکز بخش زبرخان شهرستان نیشابور- جای گرفته و شهر قدمگاه، در مسیر جاده‌ی نیشابور به مشهد و در حدود 25 کیلومتری شهر نیشابور واقع شده است. کاروانسرای قدمگاه، در جبهه‌ی غربی خیابان منتهی به بقعه‌ی قدمگاه و در فاصله‌ی حدود 100 متری باغ قدمگاه، قرار دارد.

در گذشته، در همسایگی بقعه‌ی قدمگاه، دو کاروانسرا، یک چاپارخانه و یک حمام، وجود داشته، که قدمت یکی از این کاروانسراها به عهد شاه عباس صفوی می‌رسیده، اما امروز، اثری از آن کاروانسرا نیست و دیگری، کاروانسرایی است که در اواخر همین دوره (صفوی)، در جوار باغ قدمگاه، واقع شده است، این کاروانسرا در گذشته، به عنوان محل استراحت و اسکان مسافران، تاجران و ... بهره‌برداری می‌شده و امروزه به عنوان یک اثر معماری، تاریخی و فرهنگی، یکی از بناها و جاذبه‌های گردشگری شهر قدمگاه و شهرستان نیشابور است.

- مشخصات و ویژگی‌های ساختی و معماری:

کاروانسرای قدمگاه، در شمار کاروانسراهای دشت است که با حیاط مرکزی و به شیوه‌ی دو ایوانی، بنا و عناصر کالبدی اصلی و فرعی یک کاروانسرا در ساخت آن، رعایت شده. مدخل اصلی ورودی که در سوی شرقی کاروانسرا قرار دارد و دارای سردرب بلندی است که به وسیله‌ی دالان طولانی و هشتی به داخل کاروانسرا راه پیدا می‌کند و مفصل ارتباطی بین ورودی و حیاط به شمار می‌آید. هشتی یاد شده، دو اشکوبه است و اتاق‌هایی در طرفین و در هر دو اشکوب، برای اقامت نگهبانان کاروانسرا و رئیس کاروانسرا و ... پیش‌بینی شده است.

حیاط مرکزی کاروانسرا، دارای تقریباً 625 متر مربع، مساحت است. باراندازی مرکزی در درون این حیاط قرار داشته، که اکنون، اثری از آن نیست. در این بنا، 18 ایوانچه سامان یافته است که در انتهای هر کدام از آن‌ها، حجره‌ای متصل به آن، پیرامون حیاط قرار گرفته است. در درون همه‌ی ایوانچه‌ها و حجره‌ها، بخاری دیواری و طاقچه‌هایی، تعبیه شده. کف ایوانچه‌ها از کف حیاط، حدود یک متر، بلندتر است.

اصطبل‌های کاروانسرا، به شکل U ساخته شده‌اند و سرتاسر پشت حجره‌ها، دور تا دور کاروانسرا را در بر گرفته و تنها در محل هشتی ورودی و ایوان غربی، قطع شده‌اند. چهار ورودی، در چهار گوشه‌ی فرعی حیاط کاروانسرا، این اصطبل‌ها را به حیاط، مرتبط می‌سازد.

ایوان ورودی کاروانسرا، هم‌سطح با دیوارهای طرفین، ولی بلندتر از آن‌ها، برپا گردیده، و طاقنماهایی کم‌عمق و تزئینی، با قوس کلیل، در دو طرف ورودی، روی دیوارها، اجرا شده است. مساحت کل کاروانسرا، حدود 3100 متر مربع و زیربنای آن، حدود 2650 متر مربع است.

تزئینات شایان توجه این بنا، رسمی آجری زیر گنبد هشتی ورودی است که هم جنبه‌ی تزئینی داشته و هم  نماینگر منطق معماری سنتی با نگاه به ساخت گنبد هشتی می‌باشد.

- منبع:

·          ارگنجی، حسن؛ برآبادی، محسن، «گزارش ثبتی کاروانسرای قدمگاه»، اداره کل میراث فرهنگی خراسان، اداره میراث فرهنگی نیشابور، 1382. به کوشش ققنوس شرق، «کاروانسرای قدمگاه نیشابور» ، ابرشهر: دانشنامه نیشابور، آذرماه 1388.