در سال 1323 ق. به واسطه‌ی مخالفت مردم با عین الدوله –صدراعظم- و فراهم‏ شدن زمینه‌ی انقلاب و مشروطیت، فعالیت‌های اساسی صورت گرفت که بی‏درنگ‏ دامنه‌ی انقلاب، به خراسان و سایر شهرهای بزرگ ایران هم کشیده شد. در جراید وقت، مقالاتی راجع به لزوم تجدد و برطرف کردن اوضاع استبداد آن عهد منتشر می‏شد. در نتیجه‌ی این تحولات، جمعی از تجار برای تعلیم و تربیت اطفال، مدارسی را دایر کردند.(1) با فوت مظفرالدین شاه در چهاردهم جمادی الثانی 1324 ق.، و به دنبال‏ آن، به سلطنت رسیدن محمد علی شاه و به مناسبت اعطای مشروطیت،جشن‌های‏ مفصلی میان طبقات مختلف برپا شد.(2) سپس، انجمن‌های متعددی از قبیل: انجمن ایالتی و بلدی، مجامع ملی، احزاب و مؤسسات معارف به وجود آمد.(3) و در پی آن (پس از انقلاب مشروطیت)، تعداد زیادی از مدارس نوین تأسیس گردید. شادروان دکتر محمد اسماعیل رضوانی، دراین‏ باره نوشته است: «... شور و شوق مردم در تأسیس مدارس جدید، به حدی بوده‏ است که اکنون مطالعه‌ی آن، مایه‌ی حیرت و شگفتی می‏گردد؛ شور وطن‏پرستی و علاقه‏مندی به ترقی و تعالی وطن، تا چه پایه باشد که در بحبوحه‌ی فقر و ناتوانی و بی‏معلمی، در مدتی کوتاه، سی و شش باب مدرسه، آن هم فقط در تهران تأسیس گردد! مخارج این‏ مدرسه‏ها، از کیسه‌ی فتوت افراد نیکوکار تأمین می‏شد. کمک‏ وزارت علوم و معارف- که فقط یک مدرسه یعنی دارالفنون را اداره می‏کرده است- بسیار ناچیز بوده...»(4).

در خراسان، حزب دموکرات تشکیل شد. یکی از اهداف این‏ حزب، تشکیل انجمن‌های فرهنگی-ملی و فعالیت‌های عام المنفعه و از آن جمله: دایر کردن اداره‌ی بلدیه و معارف در مشهد بود و رؤسایی نیز از مرکز جهت تصدی‏ این ادارات، اعزام شدند.(5)

بدین ترتیب، روند تأسیس مدارس در خراسان، همانند سایر نقاط ایران ادامه داشت تا این‌که محمد حسن خان ملک‏ الحکما، در سال 1323ق. از طرف وزارت معارف دستور و اجازه یافت در توسعه‌ی معارف خراسان اقدام نماید. او نیز در بدو امر، در جهت بسط و توسعه‌ی معارف در خراسان تلاش کرد؛ ولی با بروز حوادث و وقایع‏ [بمباران حرم مطهر امام رضا(ع) توسط روس‌ها] مصادف و بدین سبب مدتی بیمار و روند تأسیس‏ مدارس کند شد؛ تا این‌که میرزا مرتضی قلی خان طباطبائی به تولیت آستان قدس‏ و ملک الحکما، بار دیگر به وظایف صحیه و امور معارفی مشغول گردید و آن‌چه در باب توسعه‌ی معارف در نظر داشت، به منصه‌ی ظهور رسانید.(6)

در این برهه، با گسترش مدارس نوین در کشور، می‏بایست اداره‌ی آن‌ها نیز نظم‏ و نسقی می‏یافت. به این سبب از سال 1298 ش. وزیر معارف، در رأس کلی‏ تشکیلات وزارت معارف قرار گرفت و به موجب قانون اداری مورخ بیست‏ و هفتم شعبان 1328ق. مطابق با یازدهم سنبله (شهریور) 1289ش.، وزارت‏ معارف، دارای ادارات معینی شد؛ و به موجب ماده‌ی دوم قانون مذکور، وظایف‏ و اختیارات او مشخص شد و بر آن اساس، وزیر معارف، مسئول صحت معارف‏ و اجرای قوانین موضوع و تهیه‌ی موجبات تعلم اجباری و تعمیم تحصیلات‏ متوسطه، عالی و تشکیلات ادارات معارف ایالات و ولایات و داشتن روابط معارفی با سایر کشورها گردید(7)، و از سال 1297ش.، معارف جدید توسعه پیدا کرد و عده‏ای از خیرین و انجمن‌های‏ معارف، در شهرهای بزرگ اقدام به تأسیس مدارس کردند(8) و با این‌که تعدادی‏ از مدارس دولتی و ملی از قبل تأسیس شده بود، طبق ماده‌ی هشتم قانون اساسی‏ معارف (مصوب 1329ق./1289ش.)، مدارس دیگری نیز به شیوه‌ی گذشته به وجود آمد. این مدارس، از لحاظ تشکیلات و بودجه، به دو گروه تقسیم می‏شدند: مدارس رسمی و غیررسمی یا مدارسی که بانی مخصوصی داشتند. مدارس‏ غیررسمی، عبارت بودند از: مکتبخانه‏ها و مدارس خصوصی- که معروف به‏ مدارس ملی بودند- و همچنین مدارس خارج و مدارس علوم دینی. مدارس ملی، تا این زمان توسط اشخاص یا هیئت‌های خیریه و انجمن‌های‏ معینی تأسیس و اداره می‏گردید و تا مدتی به طور مستقل عمر می‏کردند. مدارس دولتی هم شامل مدارسی می‏شد که با بودجه‌ی دولت دایر می‏شد و فعالیت می‏کرد و از نظر اداری، تحت مدیریت دولت تأسیس می‏شدند و به‏ فعالیت می‏پرداختند.(9)

همانطور که گفته شد، در سال 1298ش. در خراسان نیز همانند اقصی نقاط کشور، مدارسی تأسیس شد که از اهمیت بیش‏تری نسبت به سال‌های قبل‏ برخوردار بودند. در بندهای زیر که برگرفته از بخشی از مقاله‌ی «مدارس خراسان در سال 1337 قمری/ 1298 شمسی (2)» نوشته‌ی علی کریمیان است اطلاعات و آمار مربوط به مدارس نیشابور در سال 1298 شمسی، اعم از تاریخ تأسیس، پایه‏های تحصیلی، تعداد محصلان هر پایه، معلمان‏ و اسناد مربوط به هر مدرسه آورده شده، سپس احصائیه‌ی هریک از مدارس به‏ تفکیک خواهد آمد:

مدرسه شاپور نیشابور

«مدرسه‌ی شاپور» نیشابور در سال 1336ق./1917م. افتتاح گردید.(10) این‏ مدرسه، ملی بوده و طبق احصائیه‌ی موجود در سازمان اسناد ملی، در سال 1298ش. دارای پنج پایه‌ی تحصیلی و تعداد محصلان آن 88 نفر بوده که بزرگ‏ترین شاگرد آن 16 سال و کوچک‏ترینشان 7 ساله بوده است. محل مدرسه، مدفن یکی از اوتاد بوده و در بدو تأسیس، نیاز به تعمیر داشته؛ ازاین‏رو، در ابتدا 250 تومان‏ هزینه‌ی تعمیر داشته است. بودجه‌ی این مدرسه، در سال، 420 تومان برآورد گردیده‏ که از شهریه‌ی محصلان، عاید می‏گردیده و شهریه‌ی ده محصل بی‏بضاعت را نیز شاهزاده فتح السلطنه و سالار معتمد می‏پرداخته‏اند و حتی کسری بودجه‌ی مدرسه‏ را هم دو نفر نامبرده از کیسه‌ی فتوت خویش پرداخت می‏کردند و در این سال‏ [1298ش.] غلامرضاخان -مدیر مدرسه-، آقا میرزا کاظم ناظم -معلم کلاس‏ سوم-، میرزا مرتضی معلم -کلاس چهارم و پنجم-، شیخ علی اکبر -معلم کلاس دوم-،‏ و شیخ عبد الله -معلم کلاس اول- بوده‏اند.(11) طبق احصائیه‌ی سال 1306 ش.، مدرسه در این سال دارای 58 محصل بوده که فقط سه نفر آنان به رایگان تحصیل‏ می‏کرده‏اند. این مدرسه، در همان سال، دو معلم داشته است.(12)

مدرسه ملی نیشابور

در سال 1328ق. شیخ علی اکبر صدر الادبا، متعهد و ملتزم گردید که مدرسه‌ی ابتدائی موسوم به «مدرسه‌ی ملی» در نیشابور تأسیس کند که امتیاز تأسیس به وی‏ اعطا گردیده، مشروط به این‌که مدرسه‌ی مذکور، با شرایط ذیل دایر گردد. در این‏ موضوع، چندین سند در خزانه‌ی اسناد موجود است که در پی می‏آید:

متن سند

«این بنده، شیخ علی اکبر صدر الادبا، ساکن نیشابور، متعهد و ملتزم می‏شوم‏ مدرسه‌ی ابتدایی که در نیشابور موسوم به مدرسه‌ی ملی تأسیس و دائر می‏نمایم‏ موافق دستور العمل و پروگرام وزارت معارف که در ذیل ورقه نوشته می‏شود تخلف ننموده، رفتار نمایم.

1. مدرسه،در حد ابتدائی باشد.

2. حد ترخص با سایر مدارس، دو هزار ذرع منظور شود.

3. راپورت مدرسه را، منظماً به اداره تفتیش معارف برسانم.

4. موافق پروگرام وزارت معارف، رفتار کنم.

وکالتاً صحیح است.

]امضا]: ابراهیم

متن سند

ورود 18 شهر شعبان 1328،نمره‌ی 5027

شیخ علی اکبر نحوی، ملقب به ادیب العلما، ساکن نیشابور، حکمی از وزارت‏ معارف خواسته است که بتواند در آنجا تأسیس مدرسه‌ی مقدمات ملی کند و کسی مزاحم او نشود. حالا استدعای صدور حکم دارد:

امر، امر عالی است.

]امضا]: ابراهیم

]حاشیه‏]: کابینه- امتیاز یک باب مدرسه‌ی ابتدائی، به شیخ علی اکبر ادیب العلما داده شود. توصیه به حکومت هم شود که در پیشرفت امور کار مدرسه مضایقه‏ ننمایند. قیمت تمبر را من می‏پردازم.

]امضا]: ابراهیم

متن سند

وزارت معارف و اوقاف و فواید عامه، نمره‌ی کتاب 5027/816، تاریخ 18 شهر شعبان 1328 ق.

نیشابور

چون حضرت آقای شیخ علی اکبر صدر الادبا، ساکن نیشابور، از وزارت‏ معارف خواستار شده‏اند که مدرسه‌ی موسوم به ملی در آنجا تأسیس نمایند، لهذا از طرف وزارت معزی الیهما، به مشارالیه اجازه داده شود که مدرسه‌ی مذکوره را موافق شروط مفصله‌ی ذیل، دایر و افتتاح نمایند:

1. مدرسه،در حد ابتدائی باشد.

2. حد ترخص با سایر مدارس، اقلاً دو هزار قدم ملحوظ شود.

3. راپرت مدرسه را منظماً به اداره‌ی تفتیش وزارت معارف برساند.

4. موافق پروگرام وزارت معارف رفتار کند.

]امضا]: رضا قلی نیر الملک‏(13)

مدرسه دولتی یا نمره 13 نیشابور

این مدرسه، در برج جوزای 1298ش. دایر گردید و در آن سال، دارای یک‏ پایه‌ی تحصیلی بوده و 35 محصل داشته است. محل مدرسه، اجاره‏ای و مال الاجاره‌ی آن ماهی 25 قران بوده؛ شیخ مهدی، تنها معلم مدرسه و اثاثیه‌ی مدرسه‏ نیز از هر حیث مهیا بوده است.(‏14) و طبق احصائیه‌ی سال 1306ش.، این مدرسه، 87 محصل و دو معلم داشته است.(15)

پانوشت‌ها:

1. مدرس رضوی، محمد تقی. «سالشمار وقایع مشهد(در قرنهای پنجم تا سیزدهم)»، به‏ کوشش ایرج افشار، مشهد: بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، 1378ش. ص 223.

2. کنی، علی. «سازمان فرهنگی ایران»، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1333ش. ص 20.

3. مدرس رضوی، محمد تقی، همان، ص 223.

4. رضوانی، محمداسماعیل، «انقلاب مشروطیت ایران»، تهران: ابن سینا، 1352ش. ص 46.

5. مدرس رضوی، محمد تقی، همان، ص 223.

6. محمد حسن ملک الحکما، «سرگذشت محمد حسن ملک الحکما»، نشریه‏ فرهنگ ایران زمین، جلد هفدهم، 1349ش، ص 141.

7. صدیق، عیسی، «تاریخ مختصر تعلیم و تربیت»، تهران: مطبعه روشنایی، 1316ش، ص 366.

8. همان، ص 377.

9. همان، ص 376.

10. قاسمی پویا، اقبال، «مدارس جدید در دوره قاجاریه (بانیان و پیشروان)»، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377ش، ص 421.

11. سازمان اسناد ملی ایران، شماره سند 297026847، محل در آرشیو 663 غ 3 آ پ 1.

12. قاسمی پویا، اقبال، همان، ص 421.

13 سازمان اسناد ملی، سند شماره 297014580، محل در آرشیو  808 ر 3 آ پ 1.

14. سازمان اسناد ملی ایران، شماره سند 297026847، محل در آرشیو 663 غ 3 آ پ1.

15. قاسمی پویا، اقبال، همان، ص 421.

شایان یادآوری است که در منبع این نوشتار - «مدارس خراسان در سال 1337 قمری/ 1298 شمسی (2(» نوشته‌ی علی کریمیان- سه تصویر «مدرسه ملی نیشابور- تاریخ عکس 1312ش»، «مدرسه دولتی خیام نیشابور- تاسیس 1298- تاریخ عکس 1312ش» و «دبستان گلشن 1312ش» آمده است.

منبع:

·          کریمیان، علی، «مدارس خراسان در سال 1337 قمری/ 1298 شمسی (2(»، فصلنامه گنجینه اسناد، ش 56، زمستان 1383، ص 49-79. به کوشش ققنوس شرق، «مدرسه‌های نیشابور در سال 1298 شمسی»، وب‌نوشت ابرشهر.