ابوالقاسم، عبدالرحمان بن علی بن احمد بن ابی صادق نیشابوری، مشهور به ابن ابی صادق، یکی از پزشکان، کالبدشناسان و شارح آثار بقراط و جالینوس بود. به سبب آثار و تالیفاتش به وی لقب «بقراط دوم» داده‌اند. وی از پزشکان و فیلسوفان ایرانی سده‌ی پنجم هجری است. در پزشکی و کالبدشناسی مطالعات بسیاری داشته و به همین دلیل، کنیه‌ی او را «ابوالقاسم الطبیب» نهاده‌اند.

تاریخ تولد وی به درستی معلوم نیست اما مطمئناً وی در سال 460 ق/1068م زنده بوده است. طبق برخی منابع، وی هشتاد و اندی سال زندگی کرده است. تاریخ وفات او را برخی، سال 470 ق/1077م و برخی دیگر 460 ق/10608م گفته‌اند. بنابراین با توجه به طول عمر وی و سال وفاتش می‌توان حدس زد که وی در سال 380 قمری یا 390 قمری، متولد شده باشد. ابن ابی صادق، تحصیلات خود را در زادگاهش –نیشابور- آغاز کرد و در همان‌جا ادامه داد. پس از پایان تحصیلاتش در فنون حکمت، به خصوص طب، بسیار ماهر شد. شاید یکی از علل تبحر وی در طب، شاگردی نزد ابن سینا بوده باشد. قناعت‌پیشگی، خوش‌گفتاری، هوشمندی، خوش‌رو بودن از صفات بارز او بوده است. به همین سبب او زندگی آسوده‌ای را سپری کرد. وی در بیان مطالب علمی و فلسفی نیز بسیار فصیح و شیوا سخن می‌گفته است.

ابن ابی صادق، پس از یادگیری حکمت و پزشکی، در نیشابور مشغول طبابت شد و در همان احوال، نهایت تلاش خود را در حل مشکلات کتاب جالینوس نیز به کار گرفته است. ابن ابی اُصیبعه درباره‌ی او چنین می‌گوید: آن‌چه او از کتب جالینوس، تفسیر یا شرح کرده است، در نهایت درستی و نشانه‌ای از استواری رای و اندیشه‌ی اوست. وی با جسارت به حذف مطلبی که با حقیقت سازگاری نداشته، پرداخته است؛ از جمله در مورد تعداد عضلات که همواره مورد تردید کالبدشناسان عرب بوده است. جالینوس در آثار خود تعداد عضلات را چند جور ذکر کرده بود. همچنین پزشکان پس از او نیز از همین آرای متفاوت استفاده کرده بودند، اما ابن ابی‌صادق در تفسیر معروفی که بر آثار جالینوس نوشته، صریحاً به این مساله اشاره کرده و چنین آورده است: «من شخصا نمی‌توانم مطالبی را که جالینوس درباره‌ی تعداد عضلات در هر یک از کتاب‌های خود اظهار داشته با هم منطبق کنم.»

ابن ابی‌ صادق، از نظر رعایت اصول اخلاقی نیز زبانزد بود و خود درباره‌ی این موضوع، چنین می‌گوید: «پزشک حقیقی، کسی است که زیان خود را در رذیلت‌ها بداند و نخست خود را به انواع فضیلت‌ها درمان کند، سپس به معالجه‌ی بدن‌ها روی آورد؛ زیرا کسی که بدون درمان اخلاقی خود، به معالجه‌ی بدن‌ها مشغول شود، در پست‌ترین مرتبه است.»  وی در کتاب‌هایش درباره‌ی نقش پرهیز و گرسنگی در کاهش وزن بدن و درمان چاقی، همان که امروز به علم تغذیه معروف است، نکاتی را بیان کرده است. ابن ابی‌ صادق، مناعت طبع و الایی نیز داشته و به مال دنیا بسیار بی‌توجه بوده است، به نوشته‌ی مولف «تاریخ نیشابور»، عبدالغافر بن اسماعیل فارسی، شاه ابراهیم غزنوی یکی از ملازمان خود را با هدایا و پول فراوان نزد او فرستاد تا از وی درخواست کند که به غزنین برود و جزو ملازمان و نزدیکان او باشد، اما او این دعوت را نپذیرفت و چنین پاسخ داد: «شاه می‌خواهد ثروت خود را به من بدهد تا از دانش من بهره گیرد، اما دانایی، قابل خرید و فروش نیست. ثانیاً من نیازی به ثروت ندارم، بنابراین همشهریان من سزاوارترند که از دانش من بهر‌مند شوند.»

ابن ابی صادق، شاگردان بسیاری در پزشکی تربیت کرد که سرامد آنان اسماعیل بن حسن بن محمد الحسینی ملقب به شرف‌الدین یا زین‌الدین معروف به سید اسماعیل جرجانی –مولف «ذخیره خوارزمشاهی»- است.هم‌چنین شرح‌های او بر آثار پیشینیان، بسیار درخور توجه است.

وی در سال‌های آخر عمرش، در روستایی در 12 فرسخی نیشابور به نام «اَنبرودِستانه» مقیم شد و گوشه‌گیری اختیار کرد. در همین ایام بود که عمیدالملک کندری –وزیر طغرل- بیمار شد و از ابن ابی صادق –معروف‌ترین پزشک نیشابور- دعوت کرد تا از او عیادت کند. اما او به بهانه‌ی کهولت سن، از رفتن نزد وزیر امتناع ورزید و وزیر به ناچار به یکی از شاگردان او بسنده کرد. بسیاری از مورخان، علت مرگ وی را دیدار اجباری یکی از وزیران خراسان که به بیماری قلنج دچار شده بود، می‌دانند. پزشکان خراسان، از معالجه‌ی او درماندند و از ابن ابی صادق دعوت کردند تا او را ببیند، اما شدت گرما و مسائل دیگر سبب شد تا در این  سفر به ابن ابی صادق، بسیار سخت بگذرد. او در این سفر به یکی از شاگردان همراهش چنین گفت: «وزیر خراسان، نجات می‌یابد، اما در برابر، من هلاک خواهم شد.»

آثار به جا مانده از ابن ابی صادق، بدین قرارند:

- «شرح فصول بقراط»: این کتاب، یکی از مهم‌ترین آثار او و بهترین شرح بر کتاب «فصول» بقراط بوده است، در هفت مقاله که فواید بسیاری دارد.

- «شرح تقدمة المعرفة بقراط»: این کتاب، درباره‌ی مبادی پزشکی است. نسخه‌ی خطی این اثر در کتابخانه‌ی ملی پاریس، موجود است.

- «شرح منافع الاعضای جالینوس»: این کتاب، در مورد کالبدشناسی است و تالیف آن در سال 459ق/1067م به اتمام رسیده است. این اثر، سال‌ها  پس از ابن ابی صادق به عنوان کتاب درسی در زمینه‌ی تشریح مورد استفاده بوده است. ابن ابی صادق، در مقدمه‌ی کتاب، آورده است:«معانی کتاب جالینوس را از قید و بند بیرون آورده و اضافات آن را حذف و مطالبی که از سایر کتاب‌های جالینوس با دیگران لازم بود، در آن اضافه کرده‌ایم و تشریح هر عضور را جزء به جزء بیان کرده‌ایم به صورتی که منافع آن عضو بر پزشک و خواننده روشن شود.» این کتاب، از بهترین شرح‌ها بر کتاب «منافع‌الاعضاء» است.

- «شرح مسائل حنین»: اصل مسائل تالیف حنین بن اسحاق بوده که ابن ابی صادق، بر آن دو شرح نوشته است؛ یکی «شرح کبیر» و دیگری «شرح صغیر».

- «جواب ایرادهای محمد زکریای رازی بر جالینوس»: با عنوان «اجوبة اوردها زکریا الرازی علی جالینوس» منتشر شده است. ابن ابی اصیبعه، نام این کتاب را چنین ذکر کرده است؛ «حل الشکوک الرازی علی کتب جالینوس».

- «کتاب تاریخ کبیر».

- «نخبة العلاج»: برخی احتمال داده‌اند که این کتاب با کتاب «رسالة الادویة و الاطعمة» یکی باشد.

- «رسالة الادویة و الاطعمة المقتبسة من الاحادیث المکرّمة»: فهرست دواها و غذاهایی که از احادیث شریف گرفته شده در این کتاب آمده است. نسخه‌ی خطی این اثر در کتابخانه‌ی ملی الجزایر موجود است.

- «شرح مسائل فی الطب للمتعلمین».

فهرست منابع:

- ابن‌ ابى‌ اصيبعه‌، احمد بن قاسم، «عيون‌ الانباء»، بيروت‌، 1377ق‌/1957م‌.

- احسان‌ اوغلى‌، اكمل‌الدين‌، «فهرست‌ مخطوطات‌ الطب‌ الاسلامى‌...»، استانبول‌، 1404ق/1984م.

- الخیمی، صلاح محمد، «فهرست مخطوطات درالکتب الظاهریة»، ج2، دمشق، 1981م.

- الگود، سيريل‌، «تاريخ‌ پزشكى‌ ايران»‌، ترجمه باهر فرقانى‌، تهران‌، 1356ش‌.

- بغدادي‌، اسماعيل‌، «ايضاح‌ المكنون»‌، استانبول‌، 1945م‌.

- بیهقی، علی بن زید، «تتمة صوان الحکمة»، به کوشش محمد شفیع، لاهور، 1935م.

- حاجى‌ خليفه‌، «كشف‌ الظنون»‌، استانبول‌، 1943م‌.

- خلف حمازنه سامی، «فهرست مخطوطات درالکتب الظاهریة»، ج1، دمشق، 1969م.

- زرکلی، خیرالدین، «الاعلام»، ج3ف بیروت، 1984م.

- «دائرة المعارف بزرگ اسلامی»، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج2، تهران، 1368 ش.

- شهروزی، محمد بن محمود، «نزهة الارواح‌ و روضة الافراح»‌، به‌ كوشش‌ خورشيد احمد، حيدرآباد دكن‌، 1396ق‌/1976م‌.

- فارسی، عبدالغافر بن اسماعیل، «تاریخ نیشابور»، تلخیص ابراهیم بن محمد بن ازهر صریفینی، به کوشش محمدکاظم محمودی، قم، 1403ق.

- فرشاد، مهدی، «تاریخ علم در ایران»، ج2، تهران، 1366.

- «فهرست کتابخانه سپهسالار»، تهران، 2536.

- «فهرست کتابخانه مجلس شورای اسلامی»، تهران، 1348ش.

- «فهرست کتاب‌های خطی کتابخانه مجلس سنا»، تهران.

- « فهرست کتاب‌های خطی کتابخانه ملی ملک»، تهران، 1353 ش.

- کحاله، رضا، «معجم الممومنین»، ج 5، بیروت، 1957م.

- لاهيجى‌، محمّد بن علی،«محبوب‌ القلوب»‌، نسخه عكسى‌ كتابخانه دانشگاه‌ تهران‌، شماره 4889.

- «نامه دانشوران ناصری»، جمعی از فضلا و دانشمندان دوره قاجار، ج3.

- نجم‌آبادي‌، محمود، «تاريخ‌ طب‌ در ايران»‌، تهران‌، 1353ش.

- بغدادی، اسماعیل، «هَدّية العارفين»‌، استانبول‌، 1967م.

- Brockemann, Carl, “Arabischen Litterateur”, 1943.

- Deslane, M. Le Baron, “Cataloque des manuscripts Arabes”, Paris, 1883-1895.

- Leclere, Lucien, “Histoire de la midecine Arabe”, Paris, 1876.

- Westenfeld, F., “Geschichte der Arabischen Aerzte und Naturforcher, New York, 1978.

- منبع:

·          پایروند ثابت، فریبا، «ابن ابی صادق»، کتاب ماه علوم و فنون، دوره دوم، شهریور 1388، ش 117، ص  62-65. به کوشش ققنوس شرق، «ابن ابی صادق نیشابوری؛ بقراط ثانی و حکیم نامور سده پنجم هجری»، ابرشهر: دانشنامه نیشابور، شهریورماه 1391.